حیوانات شهری نقشهای اکولوژیک مهمی دارند: کنترل آفات، گردهافشانی، بذرافشانی و تنظیم جمعیت حشرات و جوندگان. خواب یکی از نیازهای اساسیِ بدن ارگانیسمهاست که نهتنها برای انسانها، بلکه برای حیوانات هم نقشی حیاتی در بازسازی بدن، پردازش اطلاعات، و بقا دارد. خواب ناکافی یا پراکنده میتواند بر سلامت حیوانات اثر منفی بگذارد و عملکرد این گونهها را در اکوسیستم شهر تنزل دهد و پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم برای حیات شهری داشته باشد. شناخت این ارتباط به معماران و برنامهریزان شهری کمک میکند تا شهرهایی بسازند که هم برای انسان و هم برای حیوانات، محیطی پایدار و سالم ایجاد کنند.
خواب حیوانات، ازجمله پرندگان، پستانداران کوچک و خفاشها، بخش حیاتی از چرخهٔ زندگی و بقای آنهاست. اختلال در خواب باعث کاهش توانایی شکار، فرار از شکارچیان، تولیدمثل و سلامت عمومیشان میشود. در نتیجه، حفظ الگوهای طبیعی خواب حیوانات شهری به حفظ تنوع زیستی و پایداری جمعیتها کمک میکند.
در ضمن، وجود حیوانات سالم و فعال در شهرها تجربهٔ زیستِ شهری را غنی میکند و فرصتهای فرهنگی و آموزشی برای شهروندان فراهم میآورد: دیدن رفتار طبیعی حیوانات، حتی در محیط شهری، آگاهی مردم را نسبت به اهمیت حفاظت محیط زیست افزایش میدهد.
مطالعهٔ خواب حیوانات شهری، نقطه تلاقی زیستشناسی، اکولوژی، معماری و شهرسازی است. این دانش میتواند مبتکرانهترین راهکارها برای کاهش اثرات منفی زندگی شهری بر آنها را روشن کند و به سیاستگذاران در طراحی شهرهای پایدار کمک کند.
در سدههای اخیر، با گسترش سریع شهرنشینی و تغییرات معماری در محیطهای انسانی، الگوهای رفتاری بسیاری از حیوانات شهری بهشدت دستخوش تغییر شده است. یکی از جنبههای کمتر بررسیشده در این زمینه، چگونگی تاثیر معماری شهری و نورپردازی مصنوعی بر خواب حیوانات است. مطالعات نشان میدهند که نور مصنوعیِ شبانه میتواند ساعت زیستی بسیاری از حیوانات را مختل کرده و پیامدهایی همچون کاهش زمان خواب، افزایش استرس و تغییر الگوهای فعالیت روزانه ایجاد کند.
بهطور خاص، پرندگان شهری از جمله کبوترها و سارها نشان دادهاند که در محیطهای با نور مصنوعی شدید، دیرتر به خواب میروند و زودتر بیدار میشوند. این تغییر در ریتم خواب، اثرات دومینویی بر رفتار تغذیه، مهاجرت و حتی موفقیت تولیدمثلی این گونهها دارد. همینطور معماریهای پرنور مانند برجهای شیشهای باعث جذب یا سردرگمی برخی پرندگان مهاجر شده و اختلال در الگوهای استراحت شبانه آنها را تشدید میکند.
با توجه به اینکه بیش از نیمی از جمعیت جهان در شهرها زندگی میکنند و حیوانات شهری بهطور فزاینده بخشی جداییناپذیر از این محیطها هستند، بررسی ارتباط میان معماری، نورپردازی، و خواب حیوانات نهتنها برای درک بهتر تعامل انسان و طبیعت ضروری است، بلکه میتواند به طراحی شهری پایدارتر و همسازتر با اکوسیستمهای پیرامون کمک کند.
زیستشناسی خواب حیوانات شهری
برخلاف تصور رایج، خوابِ حیوانات پدیدهای ساده و یکنواخت نیست بلکه بسته به گونه، شرایط محیطی و فشارهای اکولوژیک شکلهای بسیار متنوعی به خود میگیرد. حیوانات شهری، که در محیطهای بهشدت دگرگونشده توسط انسان زندگی میکنند، الگوهای خوابشان تحت تاثیر ترکیبی از عوامل طبیعی (چرخهٔ شبانهروزی، شکارچیان) و عوامل انسانی (نور مصنوعی، سروصدا، معماری شهری) قرار دارد.
پژوهشها نشان داده که بسیاری از پرندگان شهری مانند سارها و کبوترها خواب کوتاهتر و پراکندهتری نسبت به همتایان روستایی خود دارند. دلیل این امر قرار گرفتن در معرض نور مصنوعی شبانه و میزان بالای سر و صدا در شهرهاست. حتی تغییرات کوچک در نور محیط میتواند بر ترشح ملاتونین (هورمون تنظیمکنندهٔ خواب) اثر بگذارد و باعث کاهش کیفیت خواب شود.
در پستانداران کوچک شهری مثل موشها و سنجابها، خواب عمیق کمتر مشاهده شده است. برخی مطالعات نشان داده که نور خیابان و صدای ترافیک، در چرخههای خواب موسوم به REM و NREM (خواب با حرکت سریع و آرام چشم) تغییر ایجاد میکند. این تغییرات نهتنها بر حافظه و یادگیری حیوان اثر دارد، بلکه استرس مزمن و تضعیف سیستم ایمنی را هم بهدنبال دارد.
خفاشها که ذاتا حیوانات شبزی هستند، در شهرها با چالشهای خاصی روبهرو میشوند. نور مصنوعی میتواند الگوی پرواز و استراحت آنها را مختل کند. برخی گونهها به دلیل جذب شدن به منابع نور (که حشرات بیشتری را جذب میکنند) زمان استراحتشان کاهش مییابد و چرخهٔ خوابشان دچار اختلال میشود.
مقایسهٔ حیوانات شهری و روستایی نشان داده که معماری و محیطِ برساخته (مصنوعی) تاثیر مستقیمی بر کیفیت خواب دارد. مثلا پرندگان جنگلی معمولا دورههای خواب طولانیتری دارند، چرا که با نور مصنوعی و صدای پیوستهٔ انسان مواجه نیستند. در مقابل، پرندگان شهری اغلب خوابشان تکهتکه، کوتاهتر و همراه با بیداریهای مکرر است.
نور مصنوعی در اختلال خواب حیوانات نقش دارد
یکی از مهمترین عوامل انسانی که خواب حیوانات شهری را مختل میکند، نور مصنوعی شبانه است. در زیستشناسی، ساعت زیستیِ بیشتر گونهها بر اساس چرخهٔ شبانهروزی تنظیم میشود که بهشدت به الگوهای طبیعی نور و تاریکی وابسته است. ورود نور مصنوعی به این چرخه باعث میشود که جانوران شب را مانند روزِ بلند درک کنند و در نتیجه زمان استراحتشان کوتاهتر یا بهکلی دگرگون شود.
ملاتونین هورمونی است که در تاریکی ترشح میشود و نقش کلیدی در تنظیم خواب دارد. مطالعات نشان داده که قرار گرفتن در معرض نورهای مصنوعی حتی در شدتهای پایین، میتواند ترشح ملاتونین را کم کند. این پدیده نهتنها در انسان بلکه در پرندگان و پستانداران کوچک شهری هم ثبت شده است.
پرندگان شهری، بهویژه آنهایی که روی شاخهها یا در فضاهای نیمهباز استراحت میکنند، نسبت به نور مصنوعی بسیار حساساند. پژوهشها روی سهرهها و سارها نشان داده که پرندگانِ در معرض چراغهای خیابانی، زودتر آواز صبحگاهی را شروع میکنند و دیرتر به خواب میروند. این تغییر الگوهای خواب میتواند بر زمان تغذیه و جفتیابیشان اثر منفی بگذارد. برخی گونههای خفاش از چراغهای شهری دوری میکنند و در نتیجه قلمرو تغذیهٔشان محدودتر میشود. اما گونههای دیگر به دلیل تجمع حشرات در اطراف نور مصنوعی، بیشتر در نزدیکی چراغها فعال میشوند و همین باعث میشود که چرخهٔ استراحت طبیعیشان کوتاهتر شود.
دوزیستان شهری مثل قورباغهها هم تحت تاثیر نور مصنوعی قرار میگیرند. پژوهشها نشان داده که قرار گرفتن در معرض نور خیابان میتواند رفتار شبانهٔ قورباغهها را تغییر دهد، از جمله کاهش آواز شبانه که برای جفتیابی ضروریست. چنین تغییراتی، غیرمستقیم، به اختلال خواب هم منجر میشود زیرا زمان استراحت شبانه کوتاه میشود.
معماری شهری هم اثر نور را تشدید میکند. ساختمانهای شیشهای نور را بازتاب یا پخش میکنند و باعث میشوند حتی مناطق نسبتا تاریک هم روشن شوند. در شهرهای بزرگ، «آلودگی نوری» یک هالهٔ دائمی از روشنایی ایجاد میکند که چرخهٔ طبیعی تاریکی را از بین میبرد.
آلودگی صوتی و شیمیایی هم بر خواب حیوانات شهر تاثیر دارد
زندگی شهری فقط با نور و معماری تغییر نمیکند؛ بلکه آلودگیهای مزمن ــ صوتی و شیمیایی ــ هم کیفیت خواب حیوانات را بهشدت پایین میآورد. خوابِ ناقص یا گسسته میتواند توانایی حیوانات در یافتن غذا، فرار از شکارچیان و حتی موفقیت تولیدمثلشان را کم کند.
صداهای شهری ــ مثل ترافیک، ساختوساز، مترو و هواپیما ــ اغلب ریتم شبانهروزی طبیعی را برهم میزنند. برخلاف محرکهای بصری، صدا حتی در تاریکی مطلق هم وارد میشود و میتواند جانوران خوابیده را مدام بیدار کند. پژوهش روی گنجشکهای خانگی نشان داده که نویز ترافیک، مدت زمان خواب عمیق آنها را کاهش میدهد. در خفاشها، صدای مصنوعیْ پرواز و جهتیابی آنها را مختل میکند و باعث میشود دیرتر یا در مکانهای نامناسب استراحت کنند. حتی در دوزیستان سر و صدای شهری روی آواز شبانهشان (که بخشی از ریتم رفتاری آنهاست) تاثیر گذاشته و خواب و استراحت طبیعی آنها را کم میکند.
مواد شیمیایی موجود در هوای شهر (مثل اکسید نیتروژن، ازن و ذرات معلق) و همینطور آلایندههای آب میتوانند منجر به اختلال در هورمونها شود و بر هورمونهای تنظیمکنندهٔ خواب اثر بگذارند. برخی آلایندهها عملکرد غدهٔ صنوبری و ترشح ملاتونین را مختل میکنند، مشابه همان کاری که نور مصنوعی میکند. فلزات سنگین و ترکیبات آلی پایدار (مثل PCBها) در بافت جانوران شهری یافت شده و شواهدی وجود دارد که نشان میدهد میتوانند چرخهٔ خواب و بیداری را تغییر دهند.
نکتهٔ مهم این است که آلودگیهای مختلف در شهر معمولا اثر ترکیبی دارند و با هم عمل میکنند. مثلا: نور مصنوعی + نویز شبانه + هوای آلوده، همزمان روی پرندگان شبزی تاثیر میگذارد. این ترکیب نهتنها خواب را کوتاه میکند بلکه باعث افزایش استرس مزمن و تضعیف سیستم ایمنی میشود.
گونههای مختلف، واکنشهای متفاوت دارند
رفتار خواب حیوانات شهری بهشدت وابسته به گونه و سازگاری زیستی آنها با محیطهای انسانی است. حتی گونههایی که شبزی یا روززی هستند، واکنش متفاوتی نسبت به فشارهای شهری نشان میدهند.
سارها و گنجشکها در معرض نور مصنوعی و سر و صدای شهری، چرخهٔ خوابشان کوتاهتر و پراکندهتر میشود. مطالعهها نشان میدهند که سارها بهویژه در مناطقی با چراغهای خیابانیْ دیرتر به خواب میروند و زودتر از خواب بیدار میشوند. برای کبوترها در شهرهای بزرگ توانایی پیدا کردن مکانهای تاریک و امن برای استراحت محدود است. در نتیجه، دورههای خواب کوتاهتر و کمکیفیتتری دارند و به دفعات بیشتری بیدار میشوند. خفاشها که ذاتا شبزی هستند، به نور و معماری حساساند. همانطور که اشاره شد، برخی گونهها از چراغهای شهری اجتناب میکنند و مکانهای استراحتشان کمتر میشود، در حالی که گونههای دیگر به سمت نور جذب میشوند و زمان استراحتشان کاهش مییابد.
در موشها و سنجابها آلودگی نوری و صوتی باعث تغییر الگوی خوابشان میشود. خواب کوتاه و گسسته بر حافظه، یادگیری و رفتارهای اجتماعی این حیوانات اثر منفی دارد. حتی حیوانات خانگی مثل گربهها و سگهای شهری که با انسان زندگی میکنند، تحت تاثیر نور، صدا و تغییرات محیطی هستند. گربهها معمولا در محیطهای آرام و تاریک استراحت میکنند و کاهش کیفیت محیط خواب باعث افزایش استرس و اختلال رفتاریشان میشود.
رابطهٔ معماری و طراحی شهر با خواب حیوانات
شهرها فقط مجموعهای از خیابانها و ساختمانها نیستند؛ بلکه محیطی تازه میسازند که به شکل مستقیم و غیرمستقیم روی زیستـرفتارِ جانوران اثر میگذارد. یکی از ابعاد کمتر دیدهشدهٔ این موضوع، تاثیر طراحی شهری بر خواب حیوانات است. معماری و زیرساختهای شهری میتوانند هم محلهای استراحت طبیعی را نابود کنند و هم الگوهای جدیدی از سکونت و بیداری را بر جانوران تحمیل کنند.
خیلی از حیوانات برای خواب به پناهگاههای طبیعی نیاز دارند: درختان کهنسال برای پرندگان، غارها یا شکافها برای خفاشها، و پوشش گیاهی متراکم برای پستانداران کوچک. وقتی طراحی شهری این فضاها را حذف کند یا دستکاری کند (مثلا با هرس افراطی درختان یا آسفالتکردن فضاهای سبز)، حیوانات بهناچار به محیطهای پرخطرتر و پرنورتر رانده میشوند. این تغییر مکان خواب، هم مدت و هم کیفیت استراحت آنها را پایین میآورد.
برجهای شیشهای هم نور روز و شب را بازتاب میدهند و عملا «تاریکی امن» را کمیاب میکنند. برای پرندگان، این بازتابها باعث جهتگیریِ اشتباه و حتی برخورد مرگبار با ساختمانها میشود. ولی حتی در سطح رفتاری، حیواناتی که نیاز به مکان تاریک و امن برای خواب دارند، با کمبود جدی فضا روبهرو میشوند.
یک موضوع مرتبط، آلودگی صوتی ناشی از زیرساختهاست. خیابانهای شلوغ، سیستمهای تهویهٔ بزرگ، یا حتی ساختوسازهای شبانه، منبع آلودگی صوتی مزمن هستند. پژوهشها نشان داده که آلودگی صوتی میتواند خواب پرندگان را بهطور مستقیم کوتاه کند و کیفیت استراحت آنها را کاهش دهد. این اثر در گونههایی مثل گنجشک خانگی واضح ثبت شده است.
برای بهبود معماری، برخی پژوهشگران حوزهٔ بومشناسیِ شهری تاکید کردهاند که طراحی سبزتر شهرها میتواند اثرات منفی بر خواب حیوانات را کمتر کند. مثلا کاشت درختان بومی برای ایجاد سایه و تاریکی نسبی؛ استفاده از مصالح مات بهجای شیشهٔ بازتابنده در ساختمانها؛ ایجاد «کریدورهای سبز» برای اتصال زیستگاهها و پناهگاههای امن برای خواب.
در کل، خواب حیوانات شهری نه فقط یک پدیدهٔ زیستی، بلکه نشاندهندهٔ تعامل پیچیده بین معماری، محیط شهری و فشارهای انسانیست. طراحی و مدیریت شهری میتواند تاثیر مستقیمی بر سلامت و بقای گونهها داشته باشد و بهخصوص با توجه به نقشهای اکولوژیک مهمی که حیوانات شهری دارند، آیندهٔ حیات شهری باید با راهکارهای علمی و عملی برای بهبود شرایط خواب حیوانات شهری همراه باشد.
