در دوران ما که به ظاهر با پیشرفتهای دموکراتیک و فناوریهای نوین شناخته میشود، سایه اقتدارگرایی هنوز در گوشه و کنار کشورها سنگینی میکند. آن اپلبام، مورخ آمریکایی و نویسنده برنده جایزه پولیتزر، در کتاب اخیر خود با عنوان «شرکت سهامی دیکتاتوری» (Autocracy, Inc؛ منتشرهٔ ۲۰۲۴)، به بررسی شبکههای پیچیده و گستردهای میپردازد که رژیمهای اقتدارگرا در سراسر جهان ایجاد کردهاند. این شبکهها دیگر شبیه دیکتاتوریهای سنتی نیستند؛ آنها مانند شرکتهای بزرگ عمل میکنند، با ساختارهای مالی پیچیده، حلقههای وفاداری و تبانیهای بینالمللی، که هدفشان حفظ قدرت و ثروت رهبرانشان است.
اپلبام در این کتاب نشان میدهد که اقتدارگرایی مدرن، تنها محدود به یک کشور یا رهبر نیست، بلکه یک سیستم جهانیست که کشورهای زیادی (از جمله روسیه، چین، ایران، ونزوئلا و ترکیه) را شامل میشود و با بهرهگیری از فساد، رسانهها و فناوری، مرزها را درمینوردد و دموکراسیها را به چالش میکشد. او هشدار میدهد که نگاه سادهانگارانه و تعامل اقتصادی صرفا بهعنوان شریک تجاری، مانند آنچه برخی کشورها با چین داشتهاند، نه تنها به کاهش تهدیدها کمک نمیکند، بلکه گاه این قدرتها را تقویت میکند.
آنچه کتاب را جذاب و خواندنی میکند، روایتهای واقعی از فساد و تبانی در شبکههای اقتدارگرا، نحوه استفاده آنها از رسانهها برای کنترل افکار عمومی، و تأثیرات جهانی این اقدامات است. اپلبام با دقت و مستندات گسترده، چهرهای زنده از این رژیمها ارائه میدهد که هم هشداردهنده و هم آموزنده است، و به خواننده کمک میکند تا خطرات اقتدارگرایی در جهان امروز را بهتر درک کند.
زمینه و انگیزه نوشتن کتاب
آن اپلبام سالهاست که به بررسی افول دموکراسیها و رشد اقتدارگرایی در جهان معاصر میپردازد. «شرکت سهامی دیکتاتوری» ادامه طبیعی تحقیقات و تحلیلهای او بهویژه اثر پیشینش «غروب دموکراسی» است که به جذابیتهای حکومتهای استبدادی و وسوسههای رهبران سیاسی میپرداخت. در این اثر جدید، اپلبام فراتر میرود و نه تنها وسوسههای فردی و سیاسی را تحلیل میکند، بلکه شبکههای سازمانیافته و ساختاریافتهای را بررسی میکند که دیکتاتوریها برای تثبیت قدرت و نفوذ جهانی خود ایجاد کردهاند.
او انگیزه نوشتن این کتاب را در مشاهده تغییر رفتار رژیمهای اقتدارگرا میبیند؛ رژیمهایی که دیگر صرفا با ایدئولوژی یا شعارهای سیاسی عمل نمیکنند، بلکه بهعنوان سازمانهای اقتصادی و سیاسی بینالمللی عمل میکنند. این رژیمها با مدیریت منابع مالی، کنترل رسانهها و دستکاری بازارها، توانستهاند نفوذ خود را فراتر از مرزهای داخلی گسترش دهند. اپلبام در کتابش نشان میدهد که این تغییر رویکرد، تهدیدی جدی برای دموکراسیهای غربی و ارزشهای مدنی است، بهویژه زمانی که سیاستگذاران و جامعه جهانی همچنان این رژیمها را صرفا با دیدگاه سنتی و محدود ارزیابی میکنند.
ارتباط این کتاب با آثار پیشین او در تمرکز بر تحلیل دقیق و مستند است؛ اپلبام همواره با ترکیبی از تحقیقات تاریخی، مصاحبهها و نمونههای واقعی، چهرهای ملموس از اقتدارگرایی مدرن ارائه میدهد. این رویکرد باعث میشود که خواننده نه تنها با مفاهیم سیاسی آشنا شود، بلکه بتواند پیامدهای آنها را در زندگی واقعی و سیاست جهانی درک کند. درواقع، «شرکت سهامی دیکتاتوری» نه تنها یک تحلیل سیاسی است، بلکه یک هشدار روشن برای جهان معاصر است: قدرت بدون نظارت، حتی با چهرهای مدرن و سازمانیافته، میتواند آزادی و دموکراسی را تهدید کند.
شبکههای جهانی اقتدارگرایی و کارکرد آنها
یکی از نکات برجسته کتاب این است که اپلبام نشان میدهد اقتدارگرایی مدرن دیگر محدود به کشور یا رهبر منفرد نیست؛ بلکه یک شبکه جهانیست که کشورها و رژیمهای مختلف را به هم وصل میکند. از روسیه و چین گرفته تا ایران، ونزوئلا و ترکیه، این رژیمها نه تنها در داخل کشور خود به سرکوب و کنترل میپردازند، بلکه با همکاری و تبادل اطلاعات، منابع مالی و تجربیات سرکوب، قدرت خود را در سطح بینالمللی تثبیت میکنند.
اپلبام مثالهای متعددی از فساد و تبانی ارائه میدهد. مثلا شبکههای مالی پیچیدهای وجود دارد که به رهبران و نخبگان اقتدارگرا اجازه میدهد ثروتهای هنگفتی را از طریق معاملات بینالمللی و شرکتهای پوششی جابهجا کنند و از نظارت قانونی فرار کنند. این شبکهها نه تنها رفاه شخصی آنها را تضمین میکند، بلکه ابزار فشار و نفوذ بر کشورها و بازارهای خارجی را نیز فراهم میآورد.
یکی دیگر از ابزارهای حیاتی این شبکهها، رسانه و اطلاعات است. اپلبام نشان میدهد که چگونه این رژیمها با دستکاری رسانهها و فضای دیجیتال، افکار عمومی را کنترل و مخالفان را خنثی میکنند. از تبلیغات هدفمند گرفته تا انتشار اخبار جعلی و استفاده از شبکههای اجتماعی برای ایجاد سردرگمی، این روشها کمک میکنند که اقتدارگرایان نه تنها در داخل کشور، بلکه در سطح جهانی نیز نفوذ خود را گسترش دهند.
نکته کلیدی که اپلبام تأکید میکند، همکاری بین این رژیمهاست. برخلاف تصور رایج که اقتدارگرایی یک مسئله داخلی است، این کشورها با هم متحد میشوند، تجربیات سرکوب را به اشتراک میگذارند و گاهی به یکدیگر کمک مالی یا لجستیکی میرسانند. چنین شبکهای باعث میشود مقابله با آنها دشوارتر شود و نشان میدهد که تهدید اقتدارگرایی، نه یک موضوع محلی، بلکه یک پدیده جهانیست.
ابزارهای مدرن اقتدارگرایی، از جمله تکنولوژی و رسانهها
یکی از ویژگیهای برجسته اقتدارگرایی مدرن، استفاده هوشمندانه از تکنولوژی و رسانه برای کنترل جامعه و سرکوب مخالفان است. اپلبام در «شرکت سهامی دیکتاتوری» نشان میدهد که رژیمهای اقتدارگرا صرفا به سرکوب فیزیکی متکی نیستند، بلکه از ابزارهای دیجیتال، شبکههای اجتماعی و رسانههای رسمی و غیررسمی برای تثبیت قدرت خود بهره میگیرند. این ابزارها امکان دستکاری افکار عمومی، انتشار اطلاعات گزینشی و حتی ایجاد سردرگمی در میان شهروندان و جامعه بینالمللی را فراهم میکنند.
ما این را به وضوح میبینیم. اینکه چین چگونه اینترنت و اطلاعات داخلیاش را کنترل میکند و از الگوریتمهای هوش مصنوعی برای رصد رفتار شهروندان بهره میبرد. روسیه نیز با استفاده از شبکههای اجتماعی و کمپینهای اطلاعاتی، نه تنها بر افکار عمومی داخلی، بلکه بر انتخابات و سیاست کشورهای دیگر نفوذ میکند. اپلبام همچنین به ایران و ونزوئلا اشاره میکند که چگونه رسانهها و فضای دیجیتال را ابزار فشار و سانسور قرار دادهاند.
استفاده از تکنولوژی و رسانه تنها برای سرکوب داخلی نیست؛ بلکه این ابزارها به رژیمها امکان میدهد پیام خود را در سطح بینالمللی نیز منتشر کنند و روایتهای مطلوبشان را تثبیت کنند. اپلبام تأکید دارد که این روشهای مدرن، اقتدارگرایی را پیچیدهتر و مقابله با آن را دشوارتر کرده است. دیگر نمیتوان صرفا با راهکارهای سنتی، مثلا تحریمهای اقتصادی یا فشارهای سیاسی، اثر آنها را مهار کرد؛ چرا که این شبکهها با سرعت، خلاقیت و هماهنگی جهانی عمل میکنند.
نقد سیاستهای غرب و پیامدهای جهانی شبکههای اقتدارگرا
یکی از محورهای مهم «شرکت سهامی دیکتاتوری» نقد سیاستهای غرب در مواجهه با رژیمهای اقتدارگراست. اپلبام نشان میدهد که نگاه سادهانگارانه و گاه منفعتمحور برخی کشورهای غربی، به تقویت این رژیمها منجر شده است. مثلا تعامل اقتصادی صرفا بهعنوان شریک تجاری، به ویژه با چین و روسیه، نه تنها تهدیدها را کاهش نداده، بلکه زمینههای نفوذ و گسترش قدرت این حکومتها را فراهم کرده است.
او هشدار میدهد که بیتوجهی به فساد، نقض حقوق بشر و دستکاری رسانهای توسط این رژیمها، در بلندمدت دموکراسیهای غربی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. او نشان میدهد که شبکههای اقتدارگرا با استفاده از سرمایهگذاریها، کمپینهای اطلاعاتی و فشارهای دیپلماتیک، توانستهاند ارزشها و سیاستهای دموکراتیک را به چالش بکشند. حتی جوامع مدنی در کشورهای دموکراتیک، به دلیل نفوذ اقتصادی و رسانهای این رژیمها، با سردرگمی و کاهش اعتماد عمومی مواجه شدهاند.
اپلبام معتقد است که پیامدهای جهانی این روند، فراتر از مسائل داخلی این کشورهاست. مواجهه منفعلانه با این شبکهها میتواند منجر به گسترش اقتدارگرایی در سطح بینالملل شود و آزادی، حقوق مدنی و حتی ثبات اقتصادی کشورهای دیگر را تهدید کند. او از سیاستگذاران غربی میخواهد که با درک دقیقتر از شبکههای اقتدارگرا و ابزارهای مدرن آنها، استراتژیهای بازدارنده و هماهنگتر اتخاذ کنند، نه اینکه صرفا بر منافع کوتاهمدت اقتصادی تمرکز کنند.
***
«شرکت سهامی دیکتاتوری»، اثر آن اپلبام ژورنالیست آمریکایی، تصویری روشن و هشداردهنده از اقتدارگرایی مدرن ارائه میدهد؛ اقتدارگراییای که دیگر محدود به یک کشور یا رهبر منفرد نیست، بلکه شبکهای جهانیست که با فساد، رسانه، تکنولوژی و همکاری بینالمللی تثبیت میشود. اپلبام نشان میدهد که این رژیمها با بهرهگیری از ساختارهای پیچیده مالی و رسانهای، نه تنها شهروندان خود را کنترل میکنند، بلکه بر سیاستها و افکار عمومی در سراسر جهان تأثیر میگذارند.
او همچنین نقش غرب و سیاستهای اقتصادی و دیپلماتیکش را زیر ذرهبین میبرد و هشدار میدهد که نگاه سادهانگارانه یا منفعتمحور به قدرتهای اقتدارگرا، میتواند به تضعیف دموکراسیها و ارزشهای مدنی منجر شود. درس اصلی کتاب برای خواننده این است که مقابله با اقتدارگرایی نیازمند درک عمیق، هماهنگی جهانی و استفاده از ابزارهای نوین تحلیلی و عملی است.
این کتاب تنها یک تحلیل سیاسی یا تاریخی نیست؛ بلکه یک هشدار جدی برای جوامع مدنی، سیاستگذاران و شهروندان جهان است. اپلبام نشان میدهد که حفاظت از دموکراسی و آزادی، بدون آگاهی و اقدام هماهنگ جهانی، دشوار و شکننده خواهد بود. کتاب او ما را دعوت میکند که نه تنها تهدیدهای موجود را بشناسیم، بلکه فعالانه در برابر آنها بایستیم و راههای نوینی برای تقویت دموکراسی و شفافیت در سطح بینالملل بیابیم.
