با وجود گمنامی هیوی البلخی[1] در روزگار ما، وی در دورهی خودش یعنی نیمه دوم قرن نهم میلادی، از شهرتی بد برخوردار بود؛ یک یهودی بت شکن بدنام اهل بلخ، چنانکه از نامش پیداست. شهر بلخ هنوز هم پا برجاست، اما امروزه شهری است ساده که بر خرابههای با شکوه گذشتهگان در شمال شرق افغانستان و جنوب مرز ازبکستان بنا شده است. در عهد عتیق و در قرون وسطی بلخ یکی از شهرهای مهم بود.
طی سالهای گذشته، ترسی فزاینده نسبت به رشدِ سازمانهای دستراستیِ افراطی، نئونازیها و فاشیستها شکل گرفته است. رویدادهای چند سال گذشته ازجمله ماجرای شارلوتویل در آمریکا، کِمنیتس در آلمان و حملات تروریستی اخیر در کرایستچرچِ نیوزیلند این سوال را مطرح میکند که: برای جلوگیری از گسترش این ایدئولوژیهای افراطی چه میتوانیم بکنیم؟
در رمان کوتاه «مرگ ایوان ایلیچ» (۱۸۸۶)، لئو تولستوی مردی را ترسیم میکند که وقتی پی میبرد که در حال مرگ است، شوکه میشود. گرچه همه ما به سادگی حس ناخوشایند یک بیماری علاجناپذیر را میتوانیم درک کنیم، اما چگونه امکان دارد که شخصیت داستانی تولستوی فقط پس از آنکه درمییابد بیماریاش او را خواهد کشت، واقعیت اجتنابناپذیر مرگ را کشف میکند؟ این وضعیت ایوان ایلیچ است و بیماری او نه تنها برای او باورناپذیر است، بلکه حتی از درک کامل آن هم عاجز است
توصیۀ رایج دربارۀ مقابله با مشکلِ شک این است که برعکسِ آن عمل کنیم؛ یعنی از خودمان اعتمادبهنفس بیشتری نشان بدهیم، یا حتی در صورت لزوم گستاختر شویم. ولی این رفتار ممکن است باعث عزتنفسِ کاذب یا حتی بروز رفتارهای تحقیرآمیز شود. در مقابل، شک، باهمۀ بدنامی، میتواند ابزار شکوفایی باشد و اگر شک بهخوبی مدیریت شود، به افزایش عملکرد فرد کمک خواهد کرد. شک به پرسشگری و یافتنِ راهحلهای جایگزین کمک کرده، و کنجکاویِ ذهن را برمیانگیزد.
سیمون دوبووار در کتاب «جنس دوم» (۱۹۴۹) میگوید در جامعهای که شالوده نگاه حاکم نسبت به زنان «مشتی افسانهٔ ضد و نقیض» است، این قشر در جایگاه ضعیفی قرار دارند. او معتقد است که در چنین جوامعی، زنان به جای اینكه ترغیب شوند که رویاهای خود و برنامه های معناداری برای زندگی دنبال کنند، نگاه حاکم – چه در ادبیات و تاریخ و چه در علوم تجربی و روانکاوی – این باور را به زن میدهد که زن بودن یعنی خود را وقف دیگران، بخصوص مردان، کردن.
چه کسی خط و نگارش را اختراع کرد؟ آیا حاکمان و شاهان به منظور اداره قلمرو و حساب و کتاب باج و خراج و مالیات خط و نگارش را ابداع کردند یا این مردمان عادی بودند که برای ماندگاری آرزوها و امیدها و رویاهایشان خط و نوشتن را به وجود آوردند. مایکل اراد، روزنامهنگار، زبانشناس و پژوهشگر سابق موسسه ماکس پلانک در این مقاله این موضوع را تحلیل کرده و شریف احمدی آن را برای انتشار در مجله نبشت به فارسی برگردانده است.
چرا کشورها بیشتر بخاطر مسایل نژادی از هم میپاشند؟ در حالی که شماری دیگر، حتا با وجود نژادهای زیاد در قلمرو خود قرنها دوام میآورند؟ به روایتی چرا ملت سازی در بعضی از کشورها موفق بوده ولی در برخی دیگر نه؟ این مقاله تلاش میکند با مقایسه تاریخ و سیاست کشورهای مختلف به این پرسشها پاسخ دهد.
سیمون دوبووار را بیشتر با این نقل قول میشناسند: «هیچ کسی زن به دنیا نمیآید بلکه زن میشود.» و این سخن دوبووار صورتبندی فشردهی از فلسفه و کارنامهی سیاسی او به حساب میآید. این دیدگاه سیمون دوبووار برخاسته از موضع فلسفی او در ارتباط به «وجود انسان» است، نظریهای که میگوید انسان هیچ ماهیت ثابتی ندارد.
اصل بیطرفی رسانهها از جمله ارزشهای اساسی حرفه روزنامهنگاری است؛ ارزشهایی که حاصل تجربهها و آزمون و خطای هزاران روزنامهنگار و رسانه حرفهای در جهان در طی دهها سال است. از جمله دلایل ضرورت پایبندی رسانهها به این ارزشها یکی این است که رسانهها و روزنامهنگاران نقش اصلی را در شکلدهی به افکار عامه درباره یک رویداد یا وضعیت دارند.
فلسفۀ برگسون را میشد در سه کلمه خلاصه کرد: زمان فضا نیست. بهقول برگسون، زمان، آنطورکه در ریاضیات و فیزیک بیان میشود – یعنی توالیِ واحدهای گسسته و یکسان (مثل دقایقِ ساعت، یا نقاطِ یک خط) – استمرار ندارد؛ بلکه فقط همنشینیِ مکررِ لحظاتِ زمان حال است. زنها عاشق فلسفۀ برگسون دربارۀ خلاقیت، تغییر و آزادی بودند، اما اشتیاقِ آنها باعثِ برانگیختنِ واکنشهای منفی علیه خود او شد.
اگر از مردم بپرسید چرا کشورشان پیشرفت نمیکند، یا از سرمایهگذاران بپرسید چرا در برخی مناطق اصلا سرمایهگذاری نمیکنند، تقریبا همیشه در صدر فهرستِ جوابهایشان، عامل فساد بهچشم میخورد. اما فساد ناشی از جهل یا فقدانِ اخلاقیات نیست؛ راهحلیست که مردم برای دورزدنِ محدودیتها اتخاذ میکنند.
به اطرافتان بنگرید، برای وصف محیطتان از چه واژگانی استفاده میکنید؟ با شناساییِ رنگها، اشیاء و سازهها و نگاهی به شباهتِ میان الگوهای آشنا، چه افکاری به ذهنتان خطور میکند؟ تطبیقدادنِ گذشتۀ ثبتشده در مغز با رویدادِ زمان حال، مانند سفری در مسیر خاطرات است.ما با تکرار فرایندِ شناسایی، و تغییر و اصلاحِ این فرایند در ذهنمان، دنیا را آنطورکه هست تفسیر میکنیم. ما این تکاملِ ذهنمان را ازطریق زبانْ – که سنگبنای بشریت است – بیان کرده، و آن را نسل به نسل منتقل میکنیم.
