زبان فارسی، زیر پوست آسیای جنوبی

امروزه ما عمدتا فارسی را زبان ملی کشور ایران می‌دانیم. اما ایرانِ امروز صرفا بقایای هستهٔ یک جغرافیای پهناور در اوراسیا است که تقریبا هزار سال، فارسی نقش زبان بین‌المللی را در آن بازی می‌کرد. از بوسفور [در غرب ترکیهٔ امروزی] تا براهماپوترا، و آمودریا تا اقیانوس هند، آن‌چه که امروز مورخانْ آن را «جهان پارسی‌زبان» می‌خوانند، ناحیه‌ای درهم‌پیوسته بود که با زبان فارسی و ادبیات آن، و ایده‌ها و ارزش‌های فرهنگی‌ای که با خود حمل می‌کرد پیوند می‌خورد.

مایهٔ حیرت است که زبان فارسی، گسترده‌ترین و موفق‌ترین دوران خود را در هندوستان تجربه کرده است. درواقع بین سال‌های 1000 تا 1860 میلادی، فارسیْ زبانِ رسمی و اداری، و زبان تجارت و فرهنگِ فاخر بود: از نبوغ شاعری امیرخسرو دهلوی (وفات 1325) تا ابوالفضل علامی (مورخ قرن شانزدهم)، تا مرآت‌الاخبار، اولین روزنامهٔ فارسی که رام موهان روی [نویسندهٔ بنگالی] در دههٔ 1820 منتشر می‌کرد، و از کشمیر تا مدرَس. زبان فارسی در هندوستان موضوعی فرقه‌ای محسوب نمی‌شد. دولت رائو شینده (وفات 1827) مهاراجهٔ بمبئی، که یک هندوی دیندار بود، صبح هر روز بدون آن‌که تفألی به دیوان حافظ بزند، از خیمه‌گاه خود بیرون نمی‌رفت. حتی کمپانی هند شرق به زبان فارسی فعالیت می‌کرد. وقتی بریتانیا بر هندوستان مسلط شد، بیش از هشت قرن می‌شد که ادبیات و زبان فارسی و شیوه‌های زندگی پارسی‌مابی راه خود را به خاک هندوستان باز کرده بود.

مایهٔ حیرت است که زبان فارسی، موفق‌ترین دوران خود را در هندوستان تجربه کرده است، و بیش از هشت قرن، زبانِ حکومت، تجارت و فرهنگِ فاخر بوده است.

ریچارد ام. ایتون، بهترین مورخِ اسلام پیشا-استعماریِ جنوب آسیا و مولف چندین کتاب موفق است که با تاریخ طولانی جوامع هندو-مسلمان سروکار دارد. تمرکز او مشخصا بر مناطقی بوده که سلطان‌نشینانِ مسلمان در مجاورتِ قلمروی راجاهای هندو قرار داشتند، و نقاطِ تماسی را خلق می‌کردند که به ظهور فرهنگ‌های مختلط و منحصربه‌فردی انجامید. حالا او این داستان شنیدنی از هندوستانِ «عصر پارسی‌مابی» را در کتابی که احتمالا مهم‌ترین اثر اوست زیر ذره‌بین برده است.

یکی از مسائل عمدهٔ تاریخ‌نگاری اخیر جنوب آسیا همواره این بوده است که اعصار میانهٔ هندوستان را، دوره‌ای بین آغاز سلطنت‌های مسلمان و ظهور استعمار بریتانیا درنظر می‌گیرند. مورخانِ عصر استعمار، تاریخ هند را برای ما سه قسمت کردند، که برمبنای آن، اعصارِ میانهٔ هندوستان، عصر استبداد مسلمانان بود و بین عصر طلایی هندو و لیبرالیسمِ منورالفکرِ دوران سلطهٔ بریتانیا قرار می‌گرفت. مورخانِ پسا-استقلال که این اصطلاحات فرقه‌ای را خوش نداشتند، عبارتِ «هندو-مسلمان-بریطانی» را کنار گذاشتند و واژگانی سکولارتر مثل «باستانی»، «وُسطی» و «مدرن» را جایگزین آن کردند. البته این یک تغییر نامِ محض بود، چون تقسیم‌بندی‌های قدیمی باقی ماند، ضمن این‌که یک تاثیر منفیِ نامگذاریِ جدید این بود که مفهومِ «وسطی» را به‌طرزی مضحک تا قرن نوزدهم امتداد می‌داد. بعدها مورخانی دیگر، هندوستانِ عصر گورکانی (قرن 16 تا 19) را معادلِ اوایل مدرنیته در بقیهٔ دنیا درنظر می‌گرفتند. اما این حس که هندوستانِ عصر میانه، یعنی بین 1000 تا 1800 میلادی، چیز متمایز دیگری داشت، هنوز هم وجود دارد.

نبوغ ایتون در همین جاست: او هندوستانِ عصر میانه را به عصرِ پارسی‌مابی منتسب می‌کند و وجه تمایز آن را به قانع‌کننده‌ترین شکل تشریح می‌کند: عصری که نه در دین بلکه در حیطهٔ تعامل زبان‌ها، فرهنگ‌ها و ایده‌های دو تمدن فرامنطقه‌ای زمان، یعنی جهان سانسکریت و جهان پارسی‌زبان ریشه داشت. ایتون با بهره‌بردن از یافته‌های نسلی تازه از مورخان میان‌رشته‌ای، ازقبیل فرانچسکا اورسینی و سمیرا شیخ، مدل‌های قدیمیِ دوران‌بندی را در هم می‌شکند. به‌گفتهٔ او حکومت‌های پیشا-استعماری به‌طور کلی از تفاوت مذهبی برای تقسیم‌بندی جهان خودشان استفاده نمی‌کردند: مثلا نویسندگان سانسکریت حوالی سال 1000 میلادی، سوارکارانِ ترک را «مسلمان» خطاب نمی‌کردند.

ایدهٔ ایتون ریشه در «جهان‌شهر سانسکریت» دارد که شلدون پولاک آن را مطرح کرد: مطابق این ایده، فرهنگ هندی از حوالی 300 تا 1300 میلادی، نه ازطریق زورِ سرنیزه، که ازطریق تقلید ایده‌ها و آیین‌های موجود در متون سانسکریت، در میان مردمی با پیشینه‌های متفاوت نشر یافت. به‌گفتهٔ ایتون، از حوالی سال‌های 1000 میلادی، یک نیروی فرهنگی دوم با جاذبهٔ فرامنطقه‌ای شروع به گسترش در جنوب آسیا کرد. این «جهان‌شهر پارسی» بود که در شعر و حماسه‌های فارسی مجسم می‌شد، اما همچنین در آثار تاریخی، اخلاقی، علوم و فنِ کشورداری هم حضور داشت. ایتون می‌گوید پیش از 1526 و ظهورِ بابُر اولین امپراطور گورکانی در جلگه‌های هندوستان، جهان‌های سانسکریت و پارسی، در شبه‌‌قارهٔ هند کاملا همپوشانی داشتند.

ابوالفضل علامی، اکبرنامه را به اکبرشاه پیشکش می‌کند.

درنتیجه، داستان عصر میانهٔ هندوستان، اساسا داستان تعاملات چشمگیر بین جهان هند و جهان فارسی است؛ داستان پیوندی محکم با نواحی دیگر، مخصوصا فلات ایران، و با فرهنگ ایران، و با اسلام. ایتون حتی از این فراتر می‌رود و شواهدی مطرح می‌کند مبنی‌بر این‌که گاهی هندوستان به مرکز جهان پارسی‌زبان تبدیل می‌شد. معمولا جنوب آسیا بیشتر از شمالِ آن هندو معرفی می‌شود. ایتون در بررسیِ تلاقیِ جهان‌های پارسی و سانسکریت ‌ــ‌ در رابطه با تغییرات مهم سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در هردو ناحیهٔ شمال و جنوب ‌ــ‌ تمامیتِ شبه‌قارهٔ هند را لحاظ می‌کند. او به انتشار مفاهیم پارسی، خصوصا حکمرانی، سیاست و اخلاقیات و تعامل آن‌ها با ایده‌های سانسکریت در مناطق توجه می‌کند و این شیوه را نه‌تنها درمورد زبان‌های فرامنطقه‌ای، که همچنین درمورد ادبیات بومی و هنرهای منطقه‌ای هند به‌کار می‌بَرد.

ایتون در این کار، برای اولین‌بار چیزهایی را توضیح می‌دهد که ‌ــ‌ اگر به اشتباه، جدایی بین هندوها و مسلمانان را شالودهٔ تاریخ‌نگاری جنوب آسیا درنظر بگیریم ‌ــ‌ آن‌وقت غیرقابل توضیح هستند: مثلا این‌که موسس امپراطوری هندوی کارناتا خود را «سلطانِ شاهان هند» اعلام کرد، و این‌که حاکمانِ بعدی هم در نقوشِ خود کلاهِ شاهانِ ایرانی را به سر داشتند، یا این‌که مسجدِ چهارمنار را سلاطینِ قطب‌شاهی در حیدرآباد، از نمادپردازی کیهانیِ عمارت مرکزی وارانگل، که حاکمان هندوی قبلی ساخته بودند، تقلید کردند.

کتابِ «هندوستان در عصر پارسی‌مابی»، شاهکاری کامل از چارلز ایتون است. این اثر بی‌شک به منبعی معتبر دربارهٔ بحث‌انگیزترین دورهٔ سیاسیِ تاریخ طولانی جنوب آسیا تبدیل خواهد شد. تنها خردهٔ من به این کتاب، اشاره به سال 1765 از سوی ایتون به‌عنوان پایان عصر پارسی‌مابی هند است که سال امضای معاهدهٔ الله‌آباد بود و درنتیجهٔ آن امپراطوری گورکانی، بنگال را به کمپانی هند شرقی واگذار کرد. چون فرهنگ پارسی خیلی بیش از آن در هندوستان دوام آورد. درواقع سال 1835 بود که زبان انگلیسی جایگزین فارسی به‌عنوان زبان رسمی هندوستان شد. و تا اواخر قرن نوزدهم آثار فارسی کماکان در چاپخانه‌های هندی به فور تولید می‌شد.

سال 1839، امیلی ایدن [شاعر و مولف انگلیسی] به اتفاق برادرش لرد اوکلند نایب‌السلطنهٔ هند، در اقامتگاه یکی از افسران کمپانی هند شرقی شاهد نمایشی از رقاصه‌ها بود که طی آن بخش‌هایی از زندگی ویشنو و براهما اجرا می‌شد و اشعار فارسی خوانده می‌شد. یکی از رقاصه‌ها، گویی خطاب به نایب‌السلطنه، سرودی عاشقانه را با این مضمون خواند:

من تو شدم، تو من شدی، من تن شدم، تو جان شدی
تا کس نگوید بعد از این، من دیگرم، تو دیگری

این شعری‌ست آشنا از امیرخسرو دهلوی، بزرگ‌ترین شاعر اعصار میانه در دهلی، که هنوز اشعارش در هند و پاکستان خوانده می‌شود. به همین نحو، خدایان هندو و شعر فارسی، در دهان خوانندگان کلاسیک و قلب شنوندگان‌شان در تمام دوران استعماری، همچون جسم و جانی جدایی‌ناپذیر باقی ماندند و تا امروز دوام آوردند. امروز در حیدرآباد هند، هنوز می‌توانید دیوان حافظ را ‌ــ‌ با راهنمای فال حافظ به زبان انگلیسی ‌ــ‌ از بازار کتاب چهارمنار تهیه کنید. و این‌گونه است که فارسی کماکان زیر پوست منطقهٔ جنوب آسیا به بقای خود ادامه می‌دهد.

 

برچسب خورده

1,246 پاسخ

  1142. When I originally left a comment I appear to have clicked on the -Notify me when new comments are added- checkbox and from now on each time a comment is added I recieve 4 emails with the same comment. Perhaps there is a means you can remove me from that service? Many thanks!

    پاسخ

  1143. When I originally commented I seem to have clicked the -Notify me when new comments are added- checkbox and from now on each time a comment is added I receive 4 emails with the exact same comment. Perhaps there is a means you are able to remove me from that service? Cheers!

    پاسخ

  1144. After I initially left a comment I seem to have clicked on the -Notify me when new comments are added- checkbox and from now on whenever a comment is added I recieve 4 emails with the same comment. There has to be a way you can remove me from that service? Thank you!

    پاسخ

  1145. After I originally left a comment I seem to have clicked on the -Notify me when new comments are added- checkbox and from now on whenever a comment is added I recieve four emails with the exact same comment. Is there a way you can remove me from that service? Appreciate it!

    پاسخ

  1146. After I initially left a comment I seem to have clicked on the -Notify me when new comments are added- checkbox and now each time a comment is added I recieve 4 emails with the same comment. There has to be a way you are able to remove me from that service? Many thanks!

    پاسخ

  1147. After I initially commented I seem to have clicked the -Notify me when new comments are added- checkbox and from now on each time a comment is added I recieve 4 emails with the same comment. Is there a way you can remove me from that service? Thanks a lot!

    پاسخ

  1149. Howdy! I could have sworn I’ve been to this website before but after checking through some of the post I realized it’s new to me. Anyways, I’m definitely happy I found it and I’ll be book-marking and checking back often!

    پاسخ

  1150. Hello there! I could have sworn I’ve been to this site before but after browsing through some of the post I realized it’s new to me. Nonetheless, I’m definitely delighted I found it and I’ll be bookmarking and checking back often!

    پاسخ

  1152. Hello there! I could have sworn I’ve been to this site before but after checking through some of the post I realized it’s new to me. Anyways, I’m definitely happy I found it and I’ll be bookmarking and checking back often!

    پاسخ

  1154. Hey! I could have sworn I’ve been to this blog before but after reading through some of the post I realized it’s new to me. Anyhow, I’m definitely delighted I found it and I’ll be bookmarking and checking back often!

    پاسخ

  1157. Having read this I thought it was extremely informative. I appreciate you spending some time and effort to put this informative article together. I once again find myself personally spending way too much time both reading and posting comments. But so what, it was still worth it!

    پاسخ

  1160. I’m really loving the theme/design of your site. Do you ever run into any web browser compatibility problems? A small number of my blog audience have complained about my blog not working correctly in Explorer but looks great in Safari. Do you have any ideas to help fix this issue?

    پاسخ

  1169. I was pretty pleased to discover this site. I need to to thank you for your time for this particularly fantastic read!! I definitely really liked every bit of it and I have you saved as a favorite to look at new things on your site.

    پاسخ

  1171. Its like you read my mind! You seem to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with a few pics to drive the message home a little bit, but other than that, this is wonderful blog. An excellent read. I will definitely be back.

    پاسخ

  1173. This design is steller! You obviously know how to keep a reader entertained. Between your wit and your videos, I was almost moved to start my own blog (well, almost…HaHa!) Wonderful job. I really enjoyed what you had to say, and more than that, how you presented it. Too cool!

    پاسخ

  1181. Simply desire to say your article is as astounding. The clearness in your publish is just nice and i could suppose you are an expert in this subject. Well along with your permission let me to grasp your feed to stay up to date with impending post. Thank you 1,000,000 and please keep up the enjoyable work.

    پاسخ

  1184. Have you ever thought about writing an e-book or guest authoring on other sites? I have a blog based upon on the same ideas you discuss and would really like to have you share some stories/information. I know my readers would enjoy your work. If you are even remotely interested, feel free to shoot me an e mail.

    پاسخ

  1196. Howdy! I know this is kinda off topic nevertheless I’d figured I’d ask. Would you be interested in exchanging links or maybe guest authoring a blog article or vice-versa? My blog goes over a lot of the same subjects as yours and I feel we could greatly benefit from each other. If you happen to be interested feel free to send me an e-mail. I look forward to hearing from you! Wonderful blog by the way!

    پاسخ

  1198. Hey very nice blog!! Guy .. Excellent .. Wonderful .. I’ll bookmark your blog and take the feeds additionally? I am happy to find so many useful information right here within the post, we’d like develop extra strategies on this regard, thanks for sharing. . . . . .

    پاسخ

  1199. Can I simply say what a comfort to discover someone that genuinely understands what they are talking about on the internet. You definitely know how to bring an issue to light and make it important. A lot more people ought to look at this and understand this side of the story. I was surprised you’re not more popular since you certainly have the gift.

    پاسخ

  1201. Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew of any widgets I could add to my blog that automatically tweet my newest twitter updates. I’ve been looking for a plug-in like this for quite some time and was hoping maybe you would have some experience with something like this. Please let me know if you run into anything. I truly enjoy reading your blog and I look forward to your new updates.

    پاسخ

  1206. Have you ever thought about adding a little bit more than just your articles? I mean, what you say is fundamental and all. Nevertheless think of if you added some great visuals or videos to give your posts more, “pop”! Your content is excellent but with images and video clips, this site could definitely be one of the most beneficial in its niche. Fantastic blog!

    پاسخ

  1207. Hi there, I discovered your blog by means of Google at the
    same time as looking for a similar matter, your web site got here up, it seems to be good.
    I’ve bookmarked it in my google bookmarks.
    Hi there, simply was aware of your weblog via Google, and located that
    it is truly informative. I’m going to watch out for brussels.
    I will be grateful if you happen to continue this in future.

    Lots of other people can be benefited from your writing. Cheers!

    پاسخ

  1209. Have you ever thought about publishing an ebook or guest authoring
    on other blogs? I have a blog centered on the same topics you discuss and would really like to have you share some
    stories/information. I know my visitors would enjoy your work.
    If you’re even remotely interested, feel free to send
    me an email.

    پاسخ

  1212. Have you ever considered about including a little bit more than just your articles? I mean, what you say is valuable and everything. Nevertheless imagine if you added some great images or video clips to give your posts more, “pop”! Your content is excellent but with images and videos, this website could undeniably be one of the best in its niche. Amazing blog!

    پاسخ

  1215. Simply wish to say your article is as astonishing. The clarity in your post is just nice and i could assume you’re an expert on this subject. Fine with your permission allow me to grab your feed to keep updated with forthcoming post. Thanks a million and please carry on the rewarding work.

    پاسخ

  1219. What i do not understood is in fact how you’re not really a lot more smartly-preferred than you might be right now. You are very intelligent. You realize therefore significantly in relation to this subject, produced me individually consider it from so many various angles. Its like men and women are not interested except it is something to accomplish with Lady gaga! Your own stuffs nice. At all times maintain it up!

    پاسخ

  1227. hey there and thank you for your info – I have definitely picked up anything new from right here. I did however expertise some technical issues using this website, as I experienced to reload the web site many times previous to I could get it to load properly. I had been wondering if your web hosting is OK? Not that I’m complaining, but sluggish loading instances times will sometimes affect your placement in google and can damage your quality score if advertising and marketing with Adwords. Anyway I’m adding this RSS to my e-mail and can look out for much more of your respective interesting content. Ensure that you update this again very soon.

    پاسخ

  1228. I was curious if you ever thought of changing the structure of your website? Its very well written; I love what youve got to say. But maybe you could a little more in the way of content so people could connect with it better. Youve got an awful lot of text for only having 1 or two images. Maybe you could space it out better?

    پاسخ

  1238. Hello there! I know this is kinda off topic however , I’d figured I’d ask. Would you be interested in trading links or maybe guest authoring a blog article or vice-versa? My site discusses a lot of the same subjects as yours and I feel we could greatly benefit from each other. If you are interested feel free to send me an e-mail. I look forward to hearing from you! Superb blog by the way!

    پاسخ

  1240. Hello guardians of a cleaner, pet-friendly environment!
    When searching for the best air filter for pet hair, consider models with activated carbon or charcoal features. bestairpurifierforpets.vercel.app. These filters not only capture pet hair but also help reduce odors that may arise from your furry companions. Finding the best air filter for pet hair will make your home a more enjoyable place for both you and your pets.
    Comparing CADR (Clean Air Delivery Rate) ratings helps to identify the best air purifier for pets tailored for your specific needs. A higher CADR rating indicates quicker and more efficient air cleaning capabilities. This critical specification can direct you toward a model that achieves exceptional results.
    Best Air Purifiers for Cat Hair: Say Goodbye to Dander – п»їhttps://bestairpurifierforpets.vercel.app/
    May you enjoy incredible breaths of fresh air !

    پاسخ

  1241. Hello would you mind stating which blog platform you’re using? I’m going to start my own blog soon but I’m having a tough time making a decision between BlogEngine/Wordpress/B2evolution and Drupal. The reason I ask is because your design and style seems different then most blogs and I’m looking for something completely unique. P.S Sorry for getting off-topic but I had to ask!

    پاسخ

  1244. Yesterday, while I was at work, my sister stole my iPad and tested to see if it can survive a 25 foot drop, just so she can be a youtube sensation. My iPad is now broken and she has 83 views. I know this is totally off topic but I had to share it with someone!

    پاسخ

  1245. Excellent goods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you’re just too magnificent. I actually like what you’ve acquired here, really like what you are saying and the way in which you say it. You make it entertaining and you still take care of to keep it sensible. I can’t wait to read far more from you. This is really a wonderful website.

    پاسخ

  1246. Write more, thats all I have to say. Literally, it seems as though you relied on the video to make your point. You clearly know what youre talking about, why waste your intelligence on just posting videos to your site when you could be giving us something informative to read?

    پاسخ

پاسخ دادن به Joshuages لغو پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *