از «کک به تنور» تا «بچه‌ها مواظب باشید»: خشونت در ادبیات کودکان

مریم زهدی | بی‌بی‌سی فارسی

مرور کوتاهی بر افسانه‌ها، متل‌ها و اشعار کودکان از سال‌های قدیم تا امروز نشان می‌دهد که انگار حساسیتی نسبت به ترویج خشونت، بدرفتاری با حیوانات و تاثیر آن بر روح و روان بچه‌ها وجود نداشته؛ از قصه‌هایی چون “کک به تنور” و “خاله سوسکه” گرفته تا “علیمردان‌خان” و برنامه‌های تلویزیونی متأخر مثل “بچه‌ها مواظب باشید”.

حالا هم در ایران قانون مدون و مشخصی برای منع خشونت در آثار فرهنگی برای کودکان وجود ندارد. قانون، تکلیف تصویر زنان بی‌حجاب، کلمات و وضعیت‌های ممنوعه را معلوم کرده، اما در مورد نظارت و شیوه برخورد با ترویج خشونت علیه حیوانات ظاهرا ساکت است.

ایلنا می‌گوید که بررسی معیارهای هیئت نظارت بر نشر کتاب‌ها و رسانه‌های کودک نشان می‌دهد که مجریان قانون کمترین اهمیت را برای موضوعاتی مانند ترویج خشونت و حیوان‌آزاری یا همنوع‌آزاری برای مخاطب کودک و نوجوان قائل شده‌اند، زیرا هرگز اشاره مستقیمی به این موضوع در آیین‌نامه اخیر نشده است.

۱۶۰۶۰۶۱۷۳۱۲۰_m_m_640x360__nocredit

دو تصویر از مجله کودکان اخیرا در شبکه‌های اجتماعی دست به دست شد و باب گفت و شنود درباره خشونت، به ویژه خشونت علیه حیوانات در داستان‌ها، کتاب‌ها و به طور کلی محصولات فرهنگی کودکان را باز کرد.

در یکی از این تصاویر یک سگ که ظاهرا با همدستی با گرگ‌ها به گله خیانت کرده، به دار آویخته شده است. در یک تصویر دیگر هم موش‌ها یک گربه را دار زده‌اند. بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی با دیدن این عکس‌ها متعجب شده بودند و دنبال ناشر این تصاویر می گشتند. برخی هم می‌گفتند که انتشار چنین تصاویری آن هم برای گروه سنی سه تا شش سال، برخورد خشونت آمیز با حیوانات و به ویژه مقوله اعدام را عادی جلوه می‌دهد و باعث می‌شود بیشتر این بچه‌ها در بزرگسالی کمترین واکنش را نسبت به خشونت‌هایی مثل اعدام داشته باشند.

quoteهدا حدادی، نویسنده و تصویرگر کودک درباره این تصویر‌ها به بی‌بی‌سی فارسی گفت که می توان یقین داشت و پذیرفت که این بار هم چنین اتفاقی افتاده، چون قبلا هم بارها مواردی مانند این، دست به دست و رسانه ای شده اند. اصل بعید و غریب نبودن چنین چیزهایی در کتاب‌های کودک در جامعه ما به خودی خود تلخ است.

خانم حدادی گفت که چنین مطالب و موضوعاتی برآمده از تفکر ما، افسانه های ما، زیست ما و باورها ی ماست و کسی که چنین مطلبی را تالیف کرده و تصویرگری که آن را تصویر کرده حتی یک لحظه هم فکر نکرده‌اند که دارند کار اشتباهی می کند. به گفته او، دلیل عدم حساسیت مولفان و تصویرگران نسبت به خشونت با حیوانات تفکر غالبی است که برای حیوانات و به تبع آن برای ذهنیت کودکانه هیچ ارزشی قائل نیست.

هدا حدادی همچنین گفت که افسانه ها و تاریخی که به مولفان و تصویرگران رسیده، دغدغه رئوفانه ندارد و تقسیم بندی بدها و خوب هایش از عصر شاهنامه تا به امروز به گونه ای است که خوب، مرد است و بد و دیو، یا حیوان است یا زن.

به گفته خانم حدادی، چنین تفکراتی ریشه در تجربیات و آموخته‌ها دارد؛ او می‌گوید که کودکان، یاد گرفته‌اند که با دیدن حیوانات در کوچه و خیابان خود را کنار بکشند و اگر دوست داشتند لگدی هم به آن حیوان بزنند. مادر بچه به او می‌گوید کلاغ ها را کیش کند، کفترهای کثیف را بپراند و گربه را براند و حتی از آنها بترسد.

این نویسنده و تصویرگر کتاب کودک می‌گوید: “محال است وقتی در ایران در خیابان یا پارکی راه می‌روید با چند جیغ کوتاه که بر اثر حضور گربه‌ای در اطراف از بچه‌ها یا برخی زنان شنیده می‌شود، مواجه نشوید پس طبعا این موجودات ترسناک کوچک و سایر موجودات کثیف و به‌درد‌نخور، مستحق آزار و اذیت و کتک زدن و دار زدن هم تلقی می‌شوند. این در حالیست که باورها و اعتقادات هم مدام این نکته را که انسان مخلوق برتر است و بقیه موجودات آفریده شده‌اند تا در خدمت او باشند، یادآوری می‌کند.” به گفته خانم حدادی چنین حسی از قدرت مطلق می‌تواند هر کسی را دچار نخوت کند.

۱۶۰۶۰۷۱۷۱۴۳۰_۱_۶۲۴x485__nocredit

نکته دیگر به زعم این تصویرگر، اطلاق صفت “نجس” به برخی موجودات از سوی دین و تعمیم آن از سوی مردم است. هدا حدادی می‌گوید، حتی همین امروز در پارک‌ها صدای مادران و پدرانی را می‌توان شنید که به بچه ها می گویند: “به آن گربه دست نزن نجس است!”. او می‌گوید می‌توان نتیجه گرفت که سرنوشت چیزهای نجس چیزی نیست جز تحقیرشدن و آزار دیدن و دارزده شدن.

این تصویرگر کتاب کودک در پاسخ به این سوال که آیا نظارتی بر محتوای نشریات کودکان و خشونتی که ممکن است در متن یا تصاویر آن وجود داشته باشد، قبل از چاپ وجود دارد یا خیر می‌گوید: “نظارت هست اما فقط بر این نکته که دختر بچه‌های شش ساله حجابشان کامل باشد و سگ و خوک در داستان نباشد، حتی در متون ترجمه، خوک را بر می دارند و چیز دیگری می گذارند.”

به گفته او نظارتی بر محتوای غیر انسانی و خشونت آمیز وجود ندارد و اگر در متن خشونت با حیوانات و کودکان و زنان باشد، اصلا دیده نمی شود و اولین و مهم ترین چیز برای ناظران حجاب است.

خانم حدادی به عنوان مثال به مورد دیگری از خشونت علیه حیوانات در کتاب‌های کودکان اشاره می‌کند و می‌گوید “مثلا آن پیرزنی که دم گربه را بریده بود یادتان هست؟ اگر آن پیرزن حجاب نداشت دیده می شد اما حالا که حجاب دارد عملی که انجام می‌دهد توسط ناظران اصلا دیده نمی شود.”

۱۶۰۶۰۶۱۸۰۱۲۸_cat_nanenoghliیکی از دلایل وضع موجود به گفته این تصویرگر کتاب کودک این است که تصویرگران کتاب در ایران انتخاب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گر نیستند و هر سفارشی را قبول می کنند. مثل یک نقاش ساختمان که برای رنگ کردن دیوارها، به هر ساختمانی می‌رود؛ چه بنا باشد دیوارهای یک تالار عروسی را رنگ کند چه دیوارهای یک کشتارگاه را.

مهناز احدی فارغ‌التحصیل رشته گرافیک که تا به حال یک کتاب کودک را تصویر سازی کرده که آن‌هم به دلایل مختلف مجال انتشار پیدا نکرده، این گفته را تایید می‌کند اما می‌گوید: “اگر شانس بیاورم و کاری به من پیشنهاد شود راستش ممکن است خیلی به جزییات توجه نکنم، دلیل آن این است که کار کم است، ترجیح می‌دهم بتوانم کار را بی دست‌انداز انجام بدهم و پولم را بگیرم.”

خانم احدی می‌گوید که “من و امثال من ممکن است به برخی چیزها توجه نکنیم ولی درد اینجاست که این چیزها مانند حلقه‌های زنجیر به هم متصلند، یعنی بی‌کاری ناهنجاری ایجاد می‌کند، نظارتی که باید بر محصولات کودک وجود داشته باشد، وجود ندارد، یعنی نظارت هست اما اشتباهی است. آگاهی رسانی لازم هم صورت نمی‌گیرد تا والدین بدانند اشکال کار کجاست. خلاصه این‌که آنچه می‌بینیم حاصل این چرخه معیوب است که هی تکرار می‌شود”.

بنابراین به نظر می‌رسد رسیدگی به خشونت در محصولات فرهنگی کودکان به ویژه موضوع خشونت و بدرفتاری با حیوانات که در برخی محصولات فرهنگی اساسا نهادینه شده است، از قانون و اساسنامه فراتر رفته و عزمی فراگیرتر می‌طلبد. قانون و مصوبه‌ای که راه و چاه را نشان دهد از یک سو، نظارت جدی و توجیه‌شده نهادهای مدنی در این مورد، از سوی دیگر آگاهی رسانی نسبت به تأثیرات و تبعات وجود خشونت در داستان‌ها و سایر محصولات فرهنگی ممکن است همه با هم در یک بسته، درمانی باشند بر زخم‌هایی مانند آن‌ها که داستان‌ها، افسانه‌ها و اشعار کودکان از دیرباز بر روح و روان بچه‌ها به‌جای گذاشته‌اند.

.

منبع:‌ بی‌بی‌سی فارسی

درباره‌ی نویسنده

نویسنده مهمان

مجله‌ی نبشت با همیاری و همکاری داوطلبانه‌ی خوانندگان و نویسندگان فارسی‌زبان پابرجاست. آیا با اشتراک نوشته‌هایی که می‌پسندید، به بهتر شدن کیفیت این مجله کمک خواهید کرد؟

یک دیدگاه

برای درج دیدگاه خود اینجا کلیک کنید

تازه‌ها