نگاهی به «نماینده»:‌ زندگی و دیدگاه‌های محمداکبر نرگس

بازار کتاب افغانستان ویژگی‌های منحصر به فرد خود را دارد؛ کم‌تر می‌توان کتاب جدی در بازار یافت و بیشتر می‌توان به شعر و ادب دلخوش بود که بازارش همچنان داغ است و کتب شعر فارغ از کیفیت وتضادهای زبانی، بیشتر از عرصه‌های دیگر می‌روید. خاطره‌نویسی هم یکی دیگر از  عرصه‌های قابل اعتنا در فضای نگارش کتاب در افغانستان است. چهره‌های سیاسی گاه و بی‌گاه قرائتی بسیار شخصی از حیات سیاسی‌شان  را به جامعه تقدیم می‌کنند که از لابلای این نوشته‌ها نیز می‌توان فضای عمومی و برخی وقایع و حقایق گذشته را کشف کرد. در این میان اثر علمی و آکادمیک هنوز کیمیاست و تلاش بومی در این مسیر در ابتدای راه قرار دارد. با این مقدمه به سراغ کتابی می‌روم که اگر چه رنگ و بوی زندگی‌نامه‌نویسی دارد اما  نویسنده تلاش دارد با رویکردی علمی فارغ از حب و بغضِ مشاهده‌گر، نگاهی بی‌طرفانه به زندگی فردی بیندازد که  در برهه‌ای از انکار تاریخی ملتش به دنبال نقش‌آفرینی و تاثیرگزاری بر فضای سیاسی کشور بوده است.

ایوب آروین برای نگارش کتاب «نماینده» به سرگذشت محمداکبر نرگس، نماینده سه دوره پارلمان کشور ( دوره نهم، دوازدهم و سیزدهم) می‌پردازد. او از همان ابتدا با چالش بزرگی مواجه است. به‌عنوان فرزند محمداکبر نرگس از یک سو می‌توانست گزارشی صرفاً توصیفی تهیه کند و به معرفی بپردازد تا سهم خود را به عنوان فرزند ایفا نماید، اما از سویی دیگر، تلاشی مجدانه پیرامون کارنامه سیاسی محمداکبر نرگس را روی دست گیرد و دشواری تکمیل یک اثر علمی را متحمل شود. خوشبختانه، او مسیر دوم را انتخاب نموده است و به دنبال کنکاش تاریخی، سیاسی  و حتی جامعه‌شناختی در سالیان فعالیت سیاسی و فرهنگی نرگس می‌باشد. دوران پر تلاطم و پرتنشی که ضرورت بازخوانی دارد. فراتر از اهمیت این کتاب برای جامعه بخصوص برای نسل جوان هزاره که تاریخ برای آنها  با گفتمان‌های حذف، کتمان و تردید گره خورده است و مقاومت و مبارزه تنها بیرون از ساختار سیاسی قابل تصور می‌باشد، این اثر حائز اهمیت می‌باشد.

عملکرد کارگزاران سیاسی هزاره در بستر تاریخ، مجالی برای تبارز نیافته است و از این حیث نگارش کتاب «نماینده» با هدف پر کردن این خلاء نیز ارزشمند است. از دیگر ویژگی‌های منحصر به فرد «نماینده»، زمان انتشار آن است، این کتاب فراتر از همراهی پدر توسط نویسنده، ثمرۀ نزدیک به یک دهه مطالعه و جمع‌آوری اطلاعات است و در عین حال زمان مناسبی برای انتشار آن می‌باشد تا با قرار گرفتن در معرض مطالعه و داوری جامعه به‌خصوص بسیاری از هم دوره‌ای های محمداکبر نرگس، عیار آن سنجیده شود و نظرات، پیشنهادات، انتقادات و اسناد بیشتری در اختیار نویسنده قرار گیرد تا در غنای بیشتر آن برای چاپ‌های بعد موثر واقع شود.

نماینده در سه بخش و در قالب شش فصل و با یک نتیجه‌گیری کلی سازماندهی شده است. بخش نخست به پیشینه خانوادگی محمداکبر نرگس اختصاص دارد و در تنها فصل این بخش با عنوان از«قندهار تا دایزنگی» به دوران پر فراز و نشیب خاندان نرگس می‌پردازد و برگ‌هایی از تاریخ دوران عبدالرحمن نیز ورق می‌خورد. بخش دوم زندگی سیاسی وی را مورد مطالعه قرار داده است. این بخش در سه فصل تنظیم شده است که سیر تکامل فعالیت‌های سیاسی محمداکبر نرگس در آن تبارز یافته است.

ایوب آروین،‌ نویسنده‌ی «نماینده» به‌عنوان فرزند محمداکبر نرگس از یک سو می‌توانست گزارشی صرفاً توصیفی تهیه کند و به معرفی او بپردازد یا تلاشی مجدانه پیرامون کارنامه سیاسی محمداکبر نرگس را روی دست گیرد و دشواری تکمیل یک اثر علمی را متحمل شود. خوشبختانه، او مسیر دوم را انتخاب نموده است.

فصل‌های «از خانه تا جامعه»، «فعالیت‌های پارلمانی» و «در حاشیه سیاست» نگاهی نسبتاً منسجم، منظم و کورنولوژیک به تلاش‌های نرگس برای تبدیل شدن به نماینده‌ای مردمی و مقتدر در مناطق مرکزی است، در این مسیر اوضاع و احوال عمومی سیاست کشور نیز آشکار می‌گردد و برای خواننده جذاب می‌باشد. در نهایت، بخش سوم کتاب بر افکار سیاسی محمد اکبر نرگس تامل می‌کند. این بخش شامل دو فصل «مبانی دیدگاه‌های سیاسی نرگس» و «طرح نظام فدرالی» می‌باشد. در این دو فصل باز تلاش بیشتر ایوب آروین را در پایبند بودن به اصول علمی شاهد هستیم. یافتن خط مشی مستقل از میان تفکرات و کارکرد سیاسی نرگس کار دشواری است که آروین کوشش دارد آن را در چارچوبی علمی مفصل‌بندی کند. این رویکرد دشوار نیز تا حد زیادی موفق از کار در می‌آید. ایده تبیین مبانی سیاسی دیدگاهای نرگس، تلاشی برای ترسیم چارچوب فکری است که بسیار ارزشمند است. ضمن این‌که طرح نظام فدرالی بیش از هر مقوله دیگری امروز برای مخاطبان جالب و بحث‌برانگیز است. انتقادات محمد‌اکبر نرگس نسبت به ساختار سیاسی کشور که تبعیض و نابرابری را تعمیق می‌بخشد، گرایش او را به بدیلی برای وضعیت اسفبار آن دوران نشان می‌دهد؛ همانطور که آروین اشاره می‌کند، نرگس در  ۲۹ سرطان ۱۳۵۰ در پارلمان پیرامون تشکیلات اداری و نیازمندی‌های زمانه لب به سخن گشوده است:

«تشکیلات اداری معمولاً بر روی نیازمندی‌ها و با در نظر داشت مشکلات اداری، شرایط نامساعد طبیعی، وضعیت جغرافیایی منطقه، تعداد جمعیت و غیره به وجود می‌آید، اما تشکیلات اداری کنونی فاقد چنین مزایا، شرایط و ضروریات است؛ زیرا تشکیلات اداری ما عالمانه و حق‌بینانه مطرح نشده، بلکه جنبه‌های تبعیضی و دخالت‌های شخصی در آن فوق‌العاده دخیل و مضمر بوده است. از جمله، مناطق افغانستان مرکزی نمونه و مثال بارز این مدعا است. هزاره‌جات که از نظر وسعت اراضی ربع و از نگاه نفوس خمس کشور عزیز ما را تشکیل می‌دهد، به نقاط فوق‌العاده  دور دست و ولایات مجاور تقسیم گردیده که حتی نتوانسته در مرکز خویش یک ولایت را نصیب شود.»

فراز و فرودهای حیات سیاسی محمداکبر نرگس در کتاب «نماینده» انعکاس‌دهنده پیوستگی تاریخی آلام، رنج و محرومیت‌های مردمی است که حتی امروز نیز این تاریخ به شکل کمیک در حال تکرار شدن است. آشنایی با نماینده‌ای از جنس مردم آگاهی‌بخش و بیدارکننده است و اصالت مقاومت و پایداری را در برابر نابرابری‌ها و تبعیض در کشور تقویت می‌کند.

یکی دیگر از نقاط قوت کتاب نماینده تعدد منابع و بخصوص بهره‌برداری از منابع دست اول است. ارجاعات به نقل قول‌ها و سخنان چهره‌هایی که از نزدیک محمد‌اکبر نرگس را می‌شناختند و با او هم‌دوره بوده‌اند بر اهمیت اثر می‌افزاید.

در جمع‌بندی می‌توان خاطرنشان ساخت که نماینده اثری است که انسجام محتوایی مطلوبی دارد و وسواس‌های علمی نیز در سازماندهی آن ملموس است و اثر را خواندنی می‌کند.  همچنین این اثر می‌تواند کامل‌تر شود و انتظار می‌رود بازخوردهایی که از انتشار چاپ اول آن به نویسنده می‌رسد و همچنین اسناد و شواهدی که احتمالاً در واکنش به نشر اثر رونما می‌شود در چاپ‌های بعد بر ماندگاری نماینده بیفزاید.

 

درباره‌ی نویسنده

محمدموسی جعفری

محمدموسی جعفری

دکتر محمد موسی جعفری دکترای روابط بین‌الملل از دانشگاه تهران دارد و سال‌ها استاد دانشگاه‌های خصوصی در کابل بوده است.

یک دیدگاه

برای درج دیدگاه خود اینجا کلیک کنید

  • بدون شک تلاشهای ایوب آروین ستودنی است.
    از امیر قبیله ی در قندهار تصفیه حساب مرگبار
    همه و همه ضرورت به کنکاش جامعه شناختی دارد.
    نگاه بی طرفانه آروین قابل ستایش است.