صدای پای شکستن: داستان‌ آدم‌های بدی که خوبند

۱۰۴۶۶۹۷۰_۱۴۷۹۷۴۵۶۸۵۶۴۳۱۱۴_۷۹۹۲۹۹۹۲۲۵۵۶۲۳۶۹۲۱۰_oدر سال ۱۹۹۸ مهمترین جایزه ادبی روسیه به ویکتوریا توکاریوا نویسنده «عامه پسند» روسی تعلق گرفت. آنگاه یکی از منتقدان ادبی در هفته نامه «لیراتورنایا گازتا» به این مناسبت نوشت: «این پیشامد خوبی است. همین که مهمترین جایزه ادبی به ویکتوریا توکاریوا اهدا می‌شود. این یعنی ارجگزاری به ادبیات روزمره، به ادبیاتی که مدعی شاهکار آفرینی نیست و به دغدغه‌های امروز و همین آدمهای دور و بر ما می‌پردازد.»  رمان صدای پای شکستن یزدان هدیه ولی (صاعقه) نگارنده را به یاد آن مقاله و جایزه‌ای انداخت که به ویکتوریا توکاریوا داده شده بود. احتمالا‌ هم‌نسلان نگارنده این سطور فیلم «افونیا» را به خاطر دارند که از تلویزیون ملی افغانستان در دهه شصت پخش شده بود. این فیلم بر اساس داستانی از همان نویسنده ساخته شده است و آنچه میان توکاریوا و یزدان هدیه ولی وجه اشتراک پدید می‌آورد، دقت همسان هر دو نویسنده به گزینش مخاطب آثارشان است. هر دو برای گروه وسیع خواننده‌ها می‌نویسند و مدعی این نیستند که کتاب‌های شان  قشر خاص و برگزیده‌ای را در نظر دارند. چنین تصمیمی پاسخ به یک نیاز واقعی امروز جامعه ماست که از طرف نویسندگان و هنرآفرینان ترجیحن نادیده گرفته می‌شود.

رمان صدای پای شکستن داستان سرنوشت زن جوانی است که به دلیل ورشکستگی کار و بار خانواده از مهمترین فرصت زندگی اش، تحصیل در خارج، صرف نظر می‌کند و زن چهارم مردی می‌شود که سه برابر او عمر دارد. مهمترین معنای هستی این حاجی پولدار- داشتن فرزند و مخصوصن فرزند نر است و این آرزومندی او با چهار زنی که پیش از رابعه داشته، برآورده نشده است. فقط زن اولش پسری برایش به دنیا آورده و حسرت داشتن فرزندان بیشتر چون داغی در دل حاجی مانده است. پسر حاجی، مرد جوان، تحصیلکرده و داکتری است که با پدر اختلاف نظر بنیادی دارد ولی با اینها، مثل هر پسر بارآمده در جامعه سنتی و در خانواده محافظه کار، در گرو تعلق خاطر به پدر است و درین تعلق تا مرز قربانی عشق هم پیش می‌رود.

رابعه، زن جوان با استعدادی که همسر پیرمرد سنت زده و خرافاتی شده، محکوم به این است که هر روز فاصله گرفتنش از امکان تثبیت جوهره انسانی اش، آرزوها و برنامه هایش را شاهد باشد و عددی باشد بر شمار بی حساب زنان دیگر افغان که فرصت خودساختن را هرگز به دست نمی‌آورند و قالبی می‌شوند که فرهنگ بسته‌ی جامعه از آنها می‌سازد. سرنوشت چنین رفته که او یکی باشد از صدها هزار زن ناگزیر و تسلیم دیگر که سرنوشت را دلخواه یا نادل به خواه می‌شوند. اما در همین موقعیت‌های چرخشی و دشوار است که جوهره ذاتی طبیعت آدمی به ظهور می‌رسد. رابعه تسلیم شدنی نیست. با خردمندی و هوشیارانه ابتدا مناسبات خود را با همسرنوشت هایش مدیریت می‌کند و بعد با نفوذ بر مانع اصلی خوشبختی‌های زندگی اش، زندگی را آن طور شکل می‌دهد که آرزو دارد. درین جا، او موانع را به فرصت و کسانی را که در قطب مخالف جهان بینی او قرار دارند، به متحدان خود تبدیل می‌کند. این مبارزه دشوار و طاقت فرساست ولی نویسنده به صورت قناعت بخشی نشان می‌دهد که یگانه و درست ترین راه، همین راه‌های دور، دشوار و توان فرساست.

زنهای این داستان با آن که تمام شباهت‌های لازم را با زنان معمول افغانستان دارند، هیچ یک از راه‌های ان جی او محور را که در پانزده سال آخر نردبان شهرت و اهمیت عده‌ای شدند، نمی‌پیمایند. آنها طرح می‌ریزند، برای اجرای طرح هایشان برنامه می‌سازند و گام به گام برنامه هایشان را اجرا می‌کنند بدون این که بر دولت یا موسسه‌ای داخلی یا خارجی تکیه کنند. دولت یا موسسات خارجی به عنوان نهادهای تاثیرگزار بر شکل گیری سرنوشت آدمهای این داستان حضور محسوسی ندارند. نویسنده به عمد این دو ساختار را نادیده می‌گیرد تا راه دگرگونی دیرپا، و ارزشزا از نوعی دیگر را معرفی کرده باشد که با تکیه بر بسیج ظرفیت‌های خودی به دست می‌آید. چنین است که رابعه اگر تجارت حاجی در حال مرگ را در رویارویی با سفاهت جمعی مواجه با سقوط می‌بیند، در جایی سرمایه گزاری می‌کند که مدیریت آن کار، با موقعیتی که او به عنوان زن دارد، در تناقض قرار نداشته باشد و با ایجاد نمونه موفق، برابری فطری زن و مرد را به نمایش بگذارد. تفاوت این تغییر، با تغییرات ان جی او محور درین است که با قطع پشتیبانی مالی خارجی، دامن این همه رسانه، موسسه دفاع از حقوق این یا آن قشر برچیده خواهد شد ولی آن چه می‌ماند، ساختارها و نهادهایی اند که با تکیه بر ظرفیت و سرمایه بومی ساخته شده اند و این همان جایی است که قهرمان مرکزی داستان صدای پای شکستن ما را به آن طرف می‌برد.

۱۲۰۷۴۴۸۶_۱۶۶۰۸۷۶۲۵۰۸۴۹۰۶۹_۴۹۵۴۵۶۴۰۱۶۱۸۵۹۱۷۰۷۳_n
یزدان هدیه ولی (صاعقه) نویسنده رمان «صدای پای شکستن»

درین داستان آدمها به طور باورپذیری آدمند. یعنی هیچ کسی اینجا نیست که بتوان فرشته خالص و یا سراپا شیطان تلقی‌اش کرد. این فاصله گرفتن از سیاه و سفید انگاری هستی برای نویسنده‌ای که اولین کارش را عرضه می‌کند، ستایش برانگیز است: امام الدین، پدر دلسوز و مهربان و با دیانت و خردمند رابعه، مردی است که می‌تواند ازدواج دختر جوان و با استعدادش با حاجی جلوگیری کند ولی این کار را نمی‌کند چون به حاجی، با اصرار رابعه‌ی از دنیا بی خبر قول داده و حالا «پای آبروی خانواده امام الدین در میان است»؛ تنها همین ضعف آیا سنگینی نمی‌کند بر تمام خوبی‌های این مرد باتقوا و با وجدان که حاضر نیست امور زندگی‌اش را از راه «رشوت» یا «واسطه» انجام دهد؟ دو برادر رابعه خیلی آسان می‌توانند تهدید کنند که دنیا را برای رضایت خاطر یگانه خواهرشان زیر و رو می‌کنند اما وقتی پای عمل در میان می‌آید، با بی غیرتی پرپر شدن آرزوهای همین خواهر را تماشا می‌کنند و قربانی بزرگ او را برای رفاه – نه نجات-خانوادگی شان با چشمهای خجول ولی باطن راضی می‌پذیرند. با سوادترین مرد این داستان، بلال که توقع می‌رود خردمندانه ترین تصمیم‌ها را او بگیرد، ابتدا با عشقی ممنوع و حرام در دل خود کنار می‌آید و در برابر وسوسه‌ی نامشروع مقاومت نمی‌کند و بعد بجای گرفتن مسوولیت انتخابش، از صحنه فرار می‌کند. عذاب خاموشانه وجدان اما به هیچ روی جبران کننده جبن مسوولیت ناپذیری او نیست. به همین ترتیب، آدمهای بد این داستان نیز، چنان بد و شریری که می‌نمایند، نیستند. ادی، زن بد قلغ و مدمغ، زن اول حاجی، دریای بیکرانی از عاطفه‌ی خرج ناشده است که فقط زمینه‌ی اجرا نیافته است. قمر، زن دوم حاجی، زن بدبختی است که نامزدش، پسر کاکایش به شوروی رفته و آنجا علاقمند زن دیگر شده و به قمر اعتراف می‌کند که همیشه با چشم یک برادر به او نگاه می‌کرده است. قمر هیچ زمینه‌ای برای افتخار کردن ندارد جز دوازده سال مکتبی که خوانده و این دلیل مباهات او را یک سر و گردن در میان دو همسرنوشت بدبخت دیگرش، ادی و سیمین، ممتازتر کرده است. یزدان هدیه ولی با چه مهارتی نشان داده است که تمام تلاش آدمی به سوی چسپیدن به نوعی افتخار در زندگی است و این تلاش چه مایه رقت آور می‌شود وقتی بایدها و نبایدهای دست و پاگیر و ناکمک کننده دست و بال تخیل و کوشش‌های آدمی را می‌بندد.

تنها خوب‌های این داستان نیستند که چاشنی قابل توجه بدی را در خود دارند، بدهای این داستان نیز همین ویژگی را دارند. بدی آنها به این دلیل پررنگ تر به نظر ما می‌آید که در کفش آنها نیستیم و زاویه‌ای که آنها خود را می‌بینند، نمی‌بینیم:  منفورترین موجود این داستان، حاجی،  قربانی فریب بزرگی است که هیچ کس از روی بدطینتی نسبت به او روا نداشته است و خیره که بنگریم، موجود بینوا، ترحم برانگیزی است که فرهنگ جامعه، سفاهت را در او به عنوان یک ارزش نهادینه کرده است.

داستان صدای پای شکستن، آن ته لایه‌های چرکین جامعه افغانستان را که آبروگرا و اخلاق گریز است، زیر و رو کرده است و واقعیت هایی را پدیدار کرده که همیشه و حتا در خلوت خود هم جرأت اعتراف به وجودش را نداریم. این اخلاق گریزی، این حلال انگاری لذت‌های حرام اما از سرشت آدمها برنمی خیزد. مکانیزمی که رفتارهای آدمی را در زندگی خصوصی و زندگی اجتماعی قالب بندی می‌کند، طوری است که امکان باروری ارزش‌های واقعی در آن موجود نیست. بر اساس این رمان، فرهنگ اجتماعی مردم افغانستان به شدت ارزش ستیز، منافق پرور و زورگوست. گشایش در چنین جامعه بسته و آلوده تنها زمانی میسر می‌شود که ماهیت پلید آن مکانیزم با روشنگری به چالش گرفته شود و در نتیجه یک گفتمان درونمایه‌ی نفرت برانگیزش آشکار گردد. این روشنگری متناسب با موقعیت یکایک کسانی که به آن می‌پردازند، شعاع تاثیرگذاری دارد و فقط آن روشنگری به نتیجه‌ی دلخواه می‌رسد که با شکیبایی دنبال می‌شود و پیگیر نتیجه‌های زودرس نیست.

درین رمان آدمها مقهور تصادف هایی اند که نامشان را سرنوشت می‌گذاریم و تلاش آدمی فقط درین جهت موثر است که از پیشامدها بهترین استفاده ممکن را می‌توان کرد: اگر شوروی‌ها به افغانستان حمله نمی‌کردند، آن روز میرویس چوپان ناگزیر نمی‌شد به پاس ننگ قبیله اش، برای پاسداری از ناموس وطن در برابر تجاوز بیگانه سلاح بگیرد و بجنگد و دیگر نتواند محبوبش سانگه را ببیند که پسری از او را زیر دلش بزرگ می‌کرد. آن وقت که ادی در ناگزیری نجات آبروی خانواده‌اش بود، پدر حاجی می‌توانست برای کار و بار تجارت، گذرش به گردیز نیافتد و زندگی ادی رنگ و بوی دیگری به خود بگیرد. شاید رابعه هرگز زن حاجی نمی‌شد اگر آن روز زن برادر رابعه به دیدن داکتر بلال نمی‌رفت. زندگی ما را تصادف هایی شکل می‌دهند که بیرون از اختیار مایند. اراده ما تنها آنجا اختیار دگرگون کردن را دارد که در وضعیت شکل گرفته، بهترین تصمیم ممکن را بگیریم تا جبر سرنوشت از ما بازیچه دلخواهش را نسازد.

داستان روایت ساده‌ای دارد. جز چند بار مرور گذشته قهرمان ها، حوادث در یک خط حرکت می‌کند و همراه با حرکت حوادث آدمها دستخوش تحول می‌شوند، شخصیت‌های شان قوام می‌یابند. نویسنده نشان می‌دهد که هیچ گاه برای دگرگون شدن دیر نیست. و این قاعده، دگرگونی پذیری، همسان عمل می‌کند، هم در آدم‌های تحصیل کرده و به اصطلاح نخبه و هم در مردمان معمولی و ساده مانند قمر و سیمین و حاجی.

این داستان سخت خواندنی و ضروری است برای کسانی که علاقمند شناختن افغانستان اند و از ادبیات سرگرم کننده با تفرعن «نخبه گرایانه» روگردان نیستند. کتاب یزدان هدیه ولی (صاعقه) شاهکار ادبی نیست و قرار هم نبود که شاهکار باشد. نویسنده می‌خواست اثر جذابی بیافریند از شناخت جمع بندی شده خودش از زندگی مردم افغانستان و مهمترین مسائل اجتماعی این سرزمین و درین راستا به صورت درخشانی کامیاب بوده است.

.

درباره‌ی نویسنده

حضرت وهریز

یک دیدگاه

برای درج دیدگاه خود اینجا کلیک کنید

تازه‌ها

پرخواننده‌ترین‌ها