نقدی بر فیلم «پرواز بدون بال» از همایون مروت

۱۲۴۵۹۶۱۶_۱۰۰۸۳۷۱۴۱۹۲۲۱۶۲۵_۱۷۵۳۱۲۳۷۱۰_n
سفر نُه روزه عبدالاحد مهمند به فضا به دلیل سیاست ضدکمونیستی در غرب، و بایکوت خبری ایران و پاکستان بازتاب چندانی در رسانه‌ها نیافت.

در سال ۱۹۸۸ میلادی اولین فضانورد افغانستان به همراه دو فضا نورد روسی به فضا سفر کرد. سفر نُه روزه عبدالاحد مهمند به فضا به دلیل سیاست ضد کمونیستی رسانه‌های غربی، انعکاس چندانی در غرب نداشت و دو همسایه افغانستان، ایران و پاکستان نیز موضوع را از ابتدا بایکوت کردند. اما این رویداد برای مردم افغانستان و حکومت داکتر نجیب مهم بود. نام عبدالاحد مهمند به عنوان اولین فضانورد افغانستان ثبت شد و او در جریان این سفر، برنامه تحقیقاتی تحت عنوان شمشاد را در عرصه زمین شناسی و فیزیک برای کشورش انجام داد.

فیلم داستانی «پرواز بدون بال» به کارگردانی همایون مروت و تهیه کنندگی شاه گویا، به صورت مستقیم به داستان سفر فضانورد افغانستان به فضا نپرداخته است بلکه موضوع هویت گمشده و جستجوی یک دختر فیلمساز و دانشجوی افغان در اروپا را برای ساختن فیلم مستندش در باره فضانورد افغان دنبال می‌کند. پرواز بدون بال در فستیوال فیلم مسکو و فستیوال سینمای افغانستان در سویدن به نمایش در آمده است.

آریا که نقش او را آنا مومنوا بازی کرده است در زمان مهاجرت و تحصیل در خارج از افغانستان، بار‌ها به دلیل هویت افغانستانی اش مورد تحقیر و بی مهری قرار گرفته است. او درباره کشورش بیشتر تحقیق می‌کند و متوجه می‌شود که افغانستان در چند دهه پیش مثل امروز نبوده است. او در جریان تحقیق به موضوع سفر اولین فضانورد افغان به فضا در دهه هشتاد میلادی بر می‌خورد و مصمم می‌شود تا پایان نامه تحصیلی خودش را درین مورد کار کند. آریا از سویدن عازم مسکو می‌شود تا با همکاران مهمند از نزدیک مصاحبه و از آن فیلم مستند بسازد. او در مسکو به خانه پیمان، دوست صمیمی کاکایش می‌رود. پیمان تاجر سرشناسی است اما هیچ علاقه‌ای به گذشته خود ندارد و از آنچه که افغانستان را بیادش بیاورد نفرت دارد. فیلم دارای نکات بسیار خوب و قابل تاملی است. درین نوشتار به بخش مهمی ازین نکات و در عین حال برخی کاستی‌ها در عرصه روایت داستانی و تکنیک فیلم خواهیم پرداخت.

بازیابی هویت و تلاش برای تثبیت آن

تلاش بیشتر فیلمساز در این فیلم، رجعت به هویت انسان سرگشته از وطنش است. هر چند این رجعت جنبه جغرافیایی می‌گیرد اما برای خودش علت و معلول دارد. همایون مروت ضمن اینکه پیام اصلی فیلمش را بازیابی هویت گمشده می‌داند اضافه می‌کند که در این فیلم به نکات دیگری نیز پرداخته است. مروت به تاریخ و فرهنگ سرزمینش نگاه آرمانی و نوستالژیک دارد و مهمترین تلاش او، بازیابی هویت بنام همان سرزمینی است که دنیا ترا با آن می‌شناسد. آریای جوان همان نسل مهاجری است که جهان او را با پس زمینه محل تولدش سنجش می‌کند و اینجاست که تلاش دارد تا هویت جغرافیایی، فرهنگی و اخلاقی خود را بازیابد. آریا پس از آنکه زن روسی زادگاه او را به تمسخر می‌گیرد نزد تانیا دوستش بر می‌گردد و با گریه می‌گوید: آیا گناه من است که در افغانستان متولد و به روسیه و اروپا رانده شدم ؟

از نگاه روانی هر نوع تحقیری چه تحقیر هویت فردی، تحقیر دین و مذهب یا تحقیر سرزمین باعث بازگشت و رجعت بیشتر افراد به شناخت و بازیابی همان هویت می‌شود. آریا نیز در مقام دفاع و تثبیت هویت خود برخاسته و می‌خواهد نشان دهد که هویت مرا فقط با عینک سیاه و راسیستی نبینید و تلاش می‌کند تا هویتش به رسمیت شناخته شود.

پیمان مرد میانسال با بازی شمس عبادی یکی از کاراکتر‌های دیگر قصه است. او برعکس آریا از افغانستان و هویت خود متنفر است و همکاری او با آریا فقط بخاطر مناسبات تجاری اش با کاکای او است. فیلمساز قبل از ورود آریا به خانه پیمان، نفرت او از سرزمینش را نشان می‌دهد. پیمان وارد خانه می‌شود و خدمتکار بسته بزرگ پستی را به او می‌دهد. داخل بسته، قالیچه دست باف افغانستان است. پیمان آشفته می‌شود، قالیچه را بیرون می‌اندازد و به خدمتکار دیگر می‌گوید آنرا آتش بزند. قالیچه نماد افغانستان است، شعله آتش و چهره ملتهب پیمان که لحظه به لحظه حالش بدتر می‌شود. این سکانس، بهترین سکانس معرف شخصیت فیلم است که با بازی خوب شمس عبادی درین صحنه و موسیقی خوب فیلم همراه است.

۱۲۴۵۸۹۰۸_۱۰۰۸۳۹۱۵۸۲۵۵۲۹۴۲_۶۷۳۴۰۲۱۴۵_oبه گفته همایون مروت، «تنفر پیمان از جامعه و سرزمینش ریشه در نوعی عقده دارد. عقده‌ای که به دلیل جنگ و از دست دادن زن و فرزند و تمام هستی اش ایجاد شده است.» شاید او نیز مانند آریا بار‌ها بخاطر هویتش تحقیر شنیده است و به همین دلیل از نام سرزمینش و از آنچه او را بیادش می‌اندازد نفرت دارد.

رابطه آریا با پیمان بخاطر رفتار خشک پیمان متزلزل می‌شود و او نزد تانیا دوست قدیمی روسی اش می‌رود. او برای ورود به مرکز آموزش فضایی روسیه و تحقیق برای فیلمش دچار مشکل می‌شود اما بلاخره پس از مدتی دوباره به خانه پیمان می‌رود. آریا این بار با کمک پیمان به مرکز آموزش فضایی، جایی که فضانورد افغان در آنجا آموزش دیده راه پیدا کند. او عملن فیلم مستندش را شروع می‌کند، با ولادیمیرلیاخوف فرمانده روسی پرواز مشترک صحبت می‌کند اما مصاحبه او با ایوان ایوانویچ مسیر تحقیق او را به کشف واقعیت دیگر سوق می‌دهد. آریا مطلع می‌شود یکی از خلبانان دیگر افغانستان که قرار بوده این سفر فضایی را انجام دهد به دلایلی از برنامه پرواز حذف شده بود و اکنون در مسکو زندگی سخت و دشواری دارد. نام او شیر زمان و در زیر زمین یک آپارتمان مسکونی زندگی می‌کند، محل سرد، فقیرانه و فاقد امکانات. شیر زمان در فیلم «پرواز بدون بال» نام مثالی و شخصیت نمادینی است که فیلمساز آنرا خلق کرده است و شباهتی به خلبان محمد دوران دارد که کاندیدای دیگر پرواز به فضا بود اما در گروه ب یا ذخیره قرار گرفت. همایون مروت در مورد شخصیت شیرزمان می‌گوید: «شخصیت شیرزمان برای من شباهت بیشتر به دوران دارد. در عین حال شیرزمان سمبل آدمهای روشن و با درکی است که به حقوق انسانی شان در جامعه ما نرسیدند و مانند او در زیر زمین‌ها گمنام باقی ماندند.»

شیرزمان نیز انسانی است که هویتش مورد بی مهری قرار گرفته است. او در مسکو به کار برف پاکی مشغول است و تنها کسی که او را درک می‌کند کاراکتر معلم با بازی نصیر القاس است که در یک کانتینر در بازار کار می‌کند.

آریا محل زندگی شیرزمان را پیدا می‌کند. زیرزمین سرد که محل عبور لوله‌های توالت تمام ساکنان آپارتمان است. آنجا فقط شیرزمان زندگی می‌کند و کبوتر‌های سرگردانی که برای دانه خوردن پیش او می‌آیند. بالای تخت خواب کهنه، عکس سیاه وسفید شیرزمان را می‌بینیم که با لباس خلبانی داخل هواپیمای جت نشسته است. ملاقات آریا با شیرزمان نقطه عطف فیلم است. سالهاست کسی به دیدار شیرزمان نیامده است اصلن کسی هویت او را جدی نگرفته است. وقتی آریا نام او را در زیر زمین صدا می‌زند از شنیدن نام خود نفس عمیق می‌کشد و می‌خواهد نامش را دوباره صدا بزند، دلش حتا برای نامش تنگ شده است.

شخصیت شیرزمان ترکیبی از دیوانگی و هوشیاری است. او یک دیوانه هشیار است. برخورد زمانه و مهمتر از همه فهم و درکش او را به دیوانه‌ای تبدیل کرده است. بازی زبیر پاداش درین نقش و تونالیته صدای او بی نهایت گیرا و تاثیر گذار است.  آریا با او از قصه پرواز صحبت می‌کند و اینکه چرا از پرواز حذفش کردند. شیرزمان با حسی میان دیوانگی و هوشیاری در پاسخ به سوال آریا که می‌پرسد آیا شما هم یکتن از کاندیدا‌های پرواز بودید ؟ می‌گوید: من..! من…! من که بال ندارم. کو کجاست بال من ؟ بی بال میشه پرواز کرد؟ …..نه. ما با بال دیگران می‌خواستیم پرواز کنیم. با بال دیگران نمیشه پرواز کرد.

آریا می‌خواهد سوالش را ادامه دهد اما شیرزمان می‌گوید که باید برای برف پاکی بیرون برود. این سکانس فیلم، یک سکانس کلیدی و تاثیر گذار است و حرف‌های زیادی در خود دارد که تماشاگر را در فکر فرو می‌برد.

در دیدار بعدی آریا با شیرزمان، پیمان هم می‌آید. هر چند او باز به یاد افغانستان می‌افتد و حالش خراب می‌شود اما دیدار او با شیرزمان و تلاش آریا برای بازگشت او به هویتش، باعث دگرگونی در پیمان می‌شود. پیمان به شیرزمان کمک می‌کند و او را به آرزوی که بازگشت به وطن و خدمت به مردمش است می‌رساند. آریا به سویدن باز گشته و برای افتتاح فیلمش در یک فستیوال، از پیمان دعوت می‌کند. ملاقات نهایی آریا و پیمان در رستوران، دیالوگ‌های میان آندو و رقص پایانی فیلم، حکایت از دلبستگی آریای جوان به پیمان دارد اما پیمان میان خود و او فاصله زیاد می‌بیند و در مسیر یک پل با زمزمه قطعه شعری به صورت منولوگ درونی، از آریا دور می‌شود. از منظر پیمان، آریا برای او فقط پلی بود تا به هویتش برسد.

پلکان داستانی فیلم 

۱۲۴۶۳۸۶۴_۱۰۰۸۳۹۱۶۳۵۸۸۶۲۷۰_۶۵۷۲۵۵۲۴۴_nبه چارچوب و بدنه اصلی فیلم در بالا اشاره شد اما برخی نکات در بافت داستانی فیلم وجود دارد که با پرداخت قوی قصه می‌توانست فیلم را جمع و جورتر بسازد. روایت داستانی این فیلم یک روایت افغانی در دنیای قصه است بدین معنا که در چنین روایتی دغدغه‌های مختلفی در یک داستان مطرح می‌شود و نویسنده یا فیلمساز می‌خواهد حرف هایش را در تمام عرصه‌ها در یک اثر بگوید. اما سینما نیاز به ایجاز دارد و از نظر پلکان روایت داستانی و قالب هر داستان، آنچه که به اصل قصه کمک نمی‌کند باید حذف شود. در عین حال در سینما مهم است که در چند دقیقه آغازین فیلم، با چه روایت و تکنیکی قصه را شروع کرد و نمای معرف و کلیدی آغاز فیلم از نظر تصویری و روایی چیست و از چه قدرتی برخوردار است.

در نمای شروع فیلم «پرواز بدون بال» آریا را می‌بینیم که در کنفرانسی تحت عنوان حمایت از زنان افغانستان در سویدن در باره زن افغان صحبت می‌کند. حالا جدا ازینکه نشان دادن کنفرانس هایی ازین دست در یک فیلم چه ضرورتی دارد یا ندارد نوع صحبت کردن آریا درین کنفرانس بیشتر شعاری و کتابی است و تکنیک روایی اغاز فیلم را زیر سوال می‌برد. اریا برای تشریح وضعیت زنان افغانستان از گذشته تا حال، تصاویر آرشیوی از افغان فیلم، بخش‌های از فیلم مستند گذرگاه و فیلم محترمه را نمایش می‌دهد. این فیلم‌ها در یک کلیپ ویدیویی پشت سر هم با ذکر دوره‌های تاریخی آن بر پرده می‌آید.

در عین حال روایت فیلمساز در پرواز بدون بال، فاصله طولانی را از نظر زمانی بین ارتباط مجدد آریا با پیمان ایجاد کرده و مسایلی دیگری را درین فاصله به بیننده نشان می‌دهد که به نوعی اتلاف وقت در داستان است. مانند نشان دادن مکرر مراحل دریافت اجازه ورود به مرکز آموزش فضایی روسیه توسط آریا، آزار دادن او توسط جوان روسی که بعدا و در پایان فیلم قصد دارد به آریا تجاوز کند. حضور آریا در ترن و قضیه بلیت و اخراج او از ترن، سوار شدن او به تاکسی و مواجه شدن با مردی که قبلن سرباز نیروهای شوروی بوده، صحبت‌های طولانی او با تانیا در مورد لباس و خاطرات گذشته شان، جشن و محفلی در رستوران با رقص تانگوی پیمان و زن روسی در حالیکه فیلم دو رقص دیگر هم در دو صحنه و در دو رستوران دارد. اینها همه مسیر پلکانی داستان را طولانی ساخته و نتوانسته است در گره گشایی‌ها و نقاط عطف داستان نقش بسزایی داشته باشد. فیلم پرواز بدون بال، تایم ۱۲۵ دقیقه دارد و می‌توان با یک تدوین مجدد، بخش هایی از آنرا کوتاه کرد.

۱۲۴۳۴۱۷۱_۱۰۰۸۳۹۵۸۹۹۲۱۹۱۷۷_۲۸۳۳۱۸۶۶۲_nنکته دیگری که فیلم در برخی جا‌ها با آن مواجه می‌باشد برخی دیالوگ‌های ضعیفی است که جنبه شعاری پیدا می‌کند. به طور مثال شیر زمان در شفاخانه و در هنگام مصاحبه با آریا و در پاسخ به سوال او که می‌پرسد چرا شما برای پرواز انتخاب نشدید می‌گوید: «زد و بند‌ها در همه جا است، اما برای من مهم اینست که از کشور من یک کسی درین پرواز بود و ما به جهانیان ثابت ساختیم که ما هم می‌توانیم مثل دیگران توان پرواز داشته باشیم.»

 خود آریا و پیمان هم در برخی سکانس ها، دیالوگ‌های شعاری و کتابی دارند. گذاشتن پرچم افغانستان روی میز اتاق خواب آریا نیز، فیلم را از نظر طراحی صحنه به مرز شعار می‌برد. انتخاب نام آریا نیز از روی قصد است. فیلمساز شاید بخاطر دلبستگی‌های آریا به وطنش، پرچم را در اتاق خواب او گذاشته اما هیچ ضرورتی برای نمایش پرچم افغانستان در فیلم نیست. این نوع سکانس‌ها و برخی دیالوگ‌های کتابی، زیبایی و قدرت سکانس‌های دیگر فیلم که در اول نوشته به آن اشاره شد را ندارد. پایان فیلم نیز با شعری که پیمان می‌خواند و از نزد آریا می‌رود دچار همین نوع نگاه است.

از نظر روایت داستانی، فیلم قبلی مروت «سیبی از بهشت» بهترین فیلم اوست. قصه آن فیلم بسیار سرراست و منسجم است و بافت داستانی آن نیز بگونه‌ای حساب شده اجرا گردیده که کمتر سکانسی را می‌توان یافت که به چارچوب اصلی داستان کمک نکند. در آن فیلم پیر مردی در جستجوی فرزندش است که او را از روستا برای تحصیل علم به مدرسه دینی فرستاده است. مدرسه دینی از فرزند او برای عملیات انتحاری استفاده می‌کند و پیرمرد در جستجوی یوسف گمگشته خودش ره به دیوانگی می‌کشاند. به باور نگارنده، آن فیلم را می‌توان یک اثر ماندگار در سینمای افغانستان نامید اما «پرواز بدون بال» با وجود تمام خوبی‌های که دارد دچار کاستی‌های است که نمی‌توان آنرا فراتر از فیلم قبلی کارگردان دانست. ضمن آنکه چنین انتظاری هم نباید داشت که فیلم هر کارگردان حتمن بهتر از فیلم قبلی او باشد.

چند نکته در باره بازیگری و تکنیک فیلم

۱۲۴۵۹۷۲۶_۱۰۰۸۳۹۲۱۴۵۸۸۶۲۱۹_۱۴۷۱۳۹۲۲۶۸_nپرواز بدون بال از داشتن بازیگر قوی و محوری زن محروم است. انتخاب بازیگر تاجیکستانی، آنا مومنوا، در نقش آریا شاید اشتباهی بوده که خود مروت هم به آن آگاه است. بازی آریا بیشتر در سطح باقی می‌ماند، در عمق دل بیننده نفوذ نمی‌کند و در مواردی تصنعی جلوه می‌کند. شمس عبادی در چند صحنه منتظر ری اکشن و بازی درونی او است اما خود عبادی تلاش می‌کند تا خالی گاه فضا را پر کند. بجای آریا، سیسی زن خدمتکار در نقش خودش بسیار جا افتاده و بازی خوبی دارد. آرایش چهره آریا در فیلم بسیار شدید است و از طبیعت زندگی شغلی یک زن فیلمساز که سخت در جستجو و تحقیق برای فیلمش است فاصله دارد. مادر آریا یک بازی بسیار ضعیف دارد و باعث افت سکانسی شده که حضور دارد. نصیر القاس، سینماگر و بازیگر با سابقه سینمای افغانستان با نقش اندک و کوتاهش بازی بسیار طبیعی و خوبی دارد. زبیر پاداش را می‌توان یکی از بازیگران حرفه‌ای و جدی سینما و تاتر دانست. پاداش تاتر را خوب می‌فهمد و تونالیته صدای او را در میان کمتر بازیگرانی می‌توان یافت. بازی زبیر پاداش یک بازی درونی است اما صحنه‌های وجود دارد که به دلیل نوع دیالوگ یا صحنه مورد نظر کارگردان مثل صحنه مصاحبه در شفاخانه و صحنه بازگشت شیرزمان به افغانستان در فرودگاه، بازی و اجرای دیالوگ‌ها حالت کتابی و شعاری بخود گرفته است. فیلمساز درعرصه بازیگری توانسته است از بازیگرانی چون شمس عبادی، زبیر پاداش و نصیر القاس بازی خوبی بگیرد.

فیلم در زمینه تصویربرداری با وجود جذابیت رنگها در بیشتر سکانس‌ها از نوعی نورپردازی برخوردار است که منطق نور بطور کامل در آن رعایت نشده است. زین العابدین فانی تصویربردار تاجیکستانی بیشتر خواسته است چهره‌ها روشن و شفاف باشد و این مساله باعث شده تا منطق جهت نور در برخی فضا‌های داخلی مشخص نباشد. اما صحنه آتش زدن قالیچه و سکانس زیرزمین جز بهترین و زیباترین صحنه‌ها از نظر نورپردازی و تصویر است. در مواردی انتخاب نوع فاصله کانونی لنز با نوع نما همخوانی ندارد که این مساله باعث شده تا در کادر بندی برخی نما‌ها شاهد فضای اضافی سقف باشیم و یا انتخاب اشتباه لنز و نزدیکی کمره باعث دفورمه شدن چهره تانیا در چند صحنه شده است. مشکل دی فوکوس یا فوکوس دیر هنگام نیز در برخی نما‌ها از مشکلاتی است که گاهی در تصویربرداری با کمره‌های «دی اس ال ار» (DSLR) وجود دارد اما  تصویربردار می‌توانست برای رفع چنین نواقصی، نما را تکرار بگیرد. با این حال ویرایش و اصلاح رنگ فیلم در هنگام تدوین بسیار زیبا و یکدست است.

۱۲۴۳۵۷۰۹_۱۰۰۸۳۹۲۰۸۲۵۵۲۸۹۲_۱۹۸۷۹۶۴۲۸۴_nموسیقی متن فیلم که ساخته خود همایون مروت با همکاری دوست تاجیکستانی او اقبال ذوقی اف است از نکات قوت فیلم در عرصه تکنیکی محسوب می‌شود. موسیقی متن با ترکیبی که دارد در خدمت بیان دراماتیکی فیلم قرار گرفته و حس مورد نظر کارگردان را بخوبی القا کرده است.

یادآوری از دو فیلم مستند در باره فضانورد افغان

همزمان با پروسه سفر فضانورد افغان به فضا در ۱۹۸۸ میلادی، قادر طاهری مستند ساز و مدیر فیلمبرداری در سینمای افغانستان، فیلم مستند ۳۵ میلیمتری را درین زمینه می‌سازد که در نوع خود قابل توجه است. قادر طاهری فیلمبرداری است که برای اولین بار نگاتیف رنگی را در سینمای افغانستان استفاده و فیلمبرداری کرد. طاهری با دو فضانورد افغان به شوروی سفر می‌کند و جریان را از آغاز تا بازگشت فضانورد از فضا تصویر می‌کند. فیلم مستند پرواز کیهان ساخته قادر طاهری در کابل تدوین و آماده می‌شود و برای چاپ نهایی به ازبک فیلم ارسال می‌شود اما به دلیل شرایط سیاسی سالهای آخر حکومت نجیب و مشکلات اقتصادی، فیلم به همراه نگاتیف آن در تاشکند باقی می‌ماند و به افغانستان مسترد نمی‌شود. کسانی که فیلم مستند طاهری را دیدند آنرا از منظر تصویری و تاریخی ارزشمند می‌دانند. دولت افغانستان و افغان فیلم تاکنون تلاش جدی را برای مراحل قانونی دریافت این فیلم مستند انجام نداده است اما امید می‌رود تا این فیلم دوباره دریافت شود.

فیلم مستند دوم در باره داستان فضانورد افغان به فضا به تهیه‌کنندگی آصف معروف و کارگردانی جانت بالارد در سال ۲۰۱۳ در بی بی سی ساخته شده است. آصف معروف به سراغ عبدالاحد مهمند به آلمان می‌رود، با او به مسکو سفر می‌کند، خاطرات او را با همکارش ولادیمیر لیاخوف مرور می‌کند و در پایان فضانورد افغان به کابل می‌رود و دوست فضانورد هموطنش محمد دوران را ملاقات می‌کند. درین فیلم از تصاویر آرشیو تلویزیون افغانستان، تلویزیون روسیه و مرکز فضایی ناسا نیز استفاده شده و فیلم از ساختار مناسبی در عرصه مستند برخوردار است.

سفر فضانورد افغان و دو موضوع بحث برانگیز

دو موضوع در حاشیه سفر فضانورد افغان به فضا بحث برانگیز شد. افغانستان دو تن از بهترین خلبانان خودش را برای این سفر فضایی معرفی کرده بود، محمد دوران و عبدالاحد مهمند. این دو خلبان در عرصه فضایی در شوروی سابق آموزش دیدند و قرار بود فقط یکی از آنها این ماموریت را انجام دهند و نفر دوم در گروه ب یا ذخیره باقی بماند. ولادیمیر لیاخوف فرمانده روسی عملیات طی مصاحبه ای، توانمندی هر دو خلبان افغانستان را برای سفر به فضا مهم دانسته بود اما انتخاب نهایی را وظیفه دولت افغانستان اعلام کرد. در آخرین روز‌ها، عبدلاحد مهمند برای این سفر انتخاب و عازم فضا شد. منتقدین در داخل افغانستان علت انتخاب مهمند را پشتون بودن او تلقی کردند و حذف محمد دوران را به غیر پشتون بودن او مرتبط دانستند. بعدا خود خلبان محمد دوران نیز درین مورد سکوت کرد. (خلبان دوران در زمان حکومت مجاهدین با آنان همکاری کرد و از زمان حکومت حامد کرزی فرمانده نیروی هوایی ارتش افغانستان است. عبدالاحد مهمند سالهاست که در آلمان زندگی می‌کند.)

۱۲۴۳۶۱۳۹_۱۰۰۸۳۹۲۳۲۲۵۵۲۸۶۸_۱۹۵۹۸۸۹۷۳۹_nاما در خارج از افغانستان و درهنگام بازگشت سفینه به زمین، موضوع دیگری بحث برانگیز شد که تلویزیون شوروی سابق آنرا لحظه به لحظه گزارش داد و در آنزمان برخی رسانه‌های غربی از جمله تلویزیون بی بی سی نیز با هیجان خاص آنرا دنبال کرد. یک فضانورد روس در ایستگاه فضایی میر برای ماموریت طولانی باقی می‌ماند و فضا نورد افغان با یک همکار روسی اش از ایستگاه میر با سفینه سایوزعازم زمین می‌شوند اما موتور سفینه فضایی پس از استارت اولیه که ۳۵۰۰ کیلومتر را طی کرده خاموش می‌شود و تلاش دو فضانورد برای روشن کردن آن بی نتیجه می‌ماند. برنامه کامپیوتری سفینه نیز که از زمین قابل هدایت بود متوقف می‌شود. سفینه سایوز برای ۲۴ ساعت در مدار زمین سرگردان می‌چرخد و رسانه‌ها گزارش می‌دهند که اگر موتور سفینه روشن نشود دو فضانورد جان شانرا از دست خواهند داد. اما دو فضانورد موفق می‌شوند موتور سفینه را روشن کنند، وارد جو زمین شده و در پایگاهی در شوروی فرود بیایند.

از نظر سینمایی، بخش دوم یا بازگشت سفر فضاورد افغان به فضا که سفینه خاموش می‌شود و ۲۴ ساعت به دور مدار زمین می‌چرخد بمراتب جذاب تر است. اینکه ۲۴ ساعت گمشده میان مرگ و زندگی چه می‌گذرد و… اما مروت بدون شک امکان یافتن تهیه کننده‌ای مانند فیلم سولاریس ساخته آندری تارکوفسکی یا فیلم اودیسه فضایی ساخته استنلی کوبریک را نداشت. در عین حال دغدغه مروت کاملن چیز دیگری در فیلم است و همان گونه که در ابتدای نقد به آن پرداخته شده، دغدغه او مساله بازیابی هویت است. هویت در فیلم مروت فقط سفر فضانورد افغان به فضا به عنوان یک رویداد تاریخی نیست بلکه اخلاق و فرهنگ شرقی، صمیمیت و مهربانی شرقی نیز است. هویت در فیلم مروت یعنی معلمی که اکنون در بازار مسکو کار می‌کند اما وجودش سرشار از عشق و مهربانی و احساس است. هویت در فیلم او یعنی پسرک چای فروش افغان که در بازار مسکو و زیر سرمای شدید برف، به آریای مسافر یک پیاله چای داغ و کیک می‌دهد و از او پول هم نمی‌گیرد. هویت در فیلم پرواز بدون بال یعنی همان فرهنگ و اخلاقی که آنرا در شرق بیشتر می‌توانی بیابی. و هویت در فیلم مروت یعنی اینکه به من و سرزمینم توهین و تحقیر نکن. نگاه فیلمساز ازین منظر زیبا است و فیلمش بر دل می‌نشیند.

.

درباره‌ی نویسنده

عبدالحسین دانش

۲۰ دیدگاه

برای درج دیدگاه خود اینجا کلیک کنید

  • خوشحال استم که فلمى در باره فضانورد افغان ساخته شده. افغانها در گذشته افتخارات خوبى داشتند که امروز از چشم دنیا مخفى مانده. تشکر از مروت صاحب و نقد فلم تان.

  • فیلم جناب مروت تصویر متفاوت، واقع بینانه و مثبتى از زن افغان دارد و بر عکس مدیا هاى غرب است. تبریک به ایشان و تیم کارى فیلم.

  • فیلم قبلی اقای مروت را دیدم. موضوع این فیلم جدید شان متفاوت و جالب است و امیدواریم بتوانیم در کابل ببینیم. سپاس از نقد و معرفی فیلم.

  • باز نگوین رفقاى استاد سلیم شاهین نام شانرا نوشته نکردن. نامم غلام بصیر افغان است عضو اتحادیه سینماگران و در فلماى شاهین صاحب بازى میکنم.

  • فلمهاى شما مردمه کسى د افغانستان نمیبینه فلمهاى سلیم شاهین طرفدار داره اما یک نفر برى فلمهاى او نقد نوشته نمیکنه. همی دانش صاحب دانش نوشته کدنش قابل احترام میباشه اما ناجوان ادم است که درباره سلیم شاهین نوشته نمیکنه. امروز فقط سلیم شاهین است که د افغانستان فلم تولید میکنه و درمندر تاییدش کرده اما دیگرا همگى تان فرار کردین خارج پیش ملیکه الزابت و پشکهایش. سلیم شاهین فلمساز مردمى است اما شما برى فستیوالکها فلم جور میکنین. دل تانه خوش کدین که فلم میسازین. زنده باد سلیم شاهین خود ما.

  • به نظرم خوبتر بود از خود هنرپیشه هاى زن افغان استفاده میشد بجاى تاجکستانى. لینا علم و مارینا گلبهارى بازیگراى خوبى است در افغانستان.

  • بگفته نویسنده نقد آن قسمت دوم ماجرای سفر فضانورد که بیست و چار ساعت گمشده بین مرگ و زندگی است از نظر سینمایی و ساختن فیلم بسیار جالب است. بدون شک هالیودد و فیلمسازان اروپایی آن قسمتش را می ساختند.

  • به عنوان یک خواننده همزبان ، تا حالا نمى دونستم که همسایه ما افغانستان فضانورد داشته، خیلى خوشحالم. خاک تو سر این دولت ما که در گذشته خبر انرا بایکوت کرده. به مسایل قومى داخل افغانستان کارى ندارم اما ازین نقد فیلم و اطلاعات قوى ان خیلى خوشم اومد. دم تان گرم

  • شباهت شیرزمان تاجک به شیر پنجشیر درین فلم جالب است. یک دوست شاعر ما که در سویدن فلم را دیده بود میگفت درین فلم یک نفر از ما مردم هزاره نیست. فقط حق کشى تاجک توسط پشتونها است و طرفدارى از حقوق شیر….زمان.

  • ما موضوعات بسیار جذاب براى هنر سینما داریم که میشه بسیار در جامعه ما تاثیر گذار باشه اما فلمساز خوب که مثل سینماگراى دنیا سینما را بشناسند و فلم غیر قومى نسازند نداریم. بعضى فلمسازاى ما خوده فیلسوف دهر مىًگیرند و بعضى دیگر هم فن هنر هفتم را مثل دیگر کشور ها اصلا نمى فامند.

  • با ظرافت هاى مطرح شده در نقد موافقم. تشکر از اقاى دانش و سایت نبشت کام که متوجه شدم مطالب ارزنده ى در قسمت داستان و هنر منتشر مى کند.

  • فکر کنم منظور از شیرزمان درین فلم همو احمدشاه مسعود یا شیر پنجشیر است چون محمد دوران هم تاجک است و سالها همراى شوراى نظار در وزارت دفاع کار کرد. فکر قومى در هنر افغانستان هم وجود دارد. ما مردم درست نمیشیم.

  • من این فلم را در فستیوال سویدن دیدم. نقش زنان نباید فرمالیته نشان داده شود. طرح مسله پشتون و غیر پشتون هم درین فلم کار درستی نیست. اینکه فلمساز می گوید چرا فضانورد غیر پشتون به فضا نرفت و هموطنش رفت. این جالب نیست. اقلا در هنر شاید جالب نباشد.

  • خوشحالم که زن افغانستانی درین فلم با تفکر فقط منفی و مایوس کننده که مثلن بیسواد است یا همیشه بدبخت است نشان داده نشده. ازینکه فلمی با موضوع متفاوت و ماجرای فضانورد افغان ساخته شده خوشحال هستم و برای کارگردان تبریک می گویم. نقد خوبی بسیار خوبی بود. تشکر

تازه‌ها