نشر الکترونیک و آینده کتاب فارسی

ebookvsprint

مه‌کامه سالها پیش از همه‌ی ما از ایران خارج شد. حدود ١٣سال قبل بار سفر بست و بلافاصله بعد از تمام شدن درسش، برای دوره فوق لیسانس در یکی از دانشگاههای کانادا به آنجا سفر کرد. کتابخوان بود و تا مدتها پس از رفتنش با هم در تماس بودیم. آن هم به بهانه‌ی تازه‌های کتاب.

یک بار گفت کتابهایی را که برده جیره‌بندی کرده و هر روز فلان قدر می‌خواند که تا موقعی که بسته‌ی کتابهای تازه‌اش می‌رسد، بی‌کتاب نماند. منظورش کتاب‌های فارسی بود. به قول خودش خواندن به زبان مادری غربت و دوری را تسکین می‌دهد. آن وقت‌ها هنوز نشر الکترونیک چندان جا نیفتاده بود. اگر هم بود، اولا فارسی نبود ثانیا به کتابهای علمی و تخصصی یا کتابهای کلاسیک در هر حوزه محدود بود.

حالا به یمن ظهور پدیده‌ای به نام نشر الکترونیک در هر کجای دنیا و به هر زبانی می‌شود هر تعداد کتاب که بخواهید، بخرید بی آن‌که نگران هزینه‌های تحمیلی و اضافی باشید. گاهی مبلغ کتاب‌ها آنقدر ناچیز است که می‌شود با مبلغ معینی چند برابر کتابهای چاپی می‌شود کتاب‌های الکترونیکی خریداری کرد.

رشد این صنعت به سرعت در حال پیشروی است. یک گروه تحقیق به نام PwC در بریتانیا اعلام کرده که تا سال ٢٠١٨ کتاب‌های الکترونیکی به محبوبیت ویژه ای در جامعه اروپایی و بخصوص کشور بریتانیا تبدیل خواهد شد .گرچه بسیاری از اهالی مطالعه هنوز هم کتاب‌های کاغذی را ترجیح می‌دهند. این گروه تحقیق در خصوص میزان استقبال مردم بریتانیا از کتابهای الکترونیکی گفته است: «در بازه‌ی زمانی قریب به ۴ سال میزان مصرف کتاب‌های الکترونیکی تقریبا سه برابر خواهد شد و به همان نسبت میزان فروش کتاب‌های چاپی به بیش از یک سوم کاهش خواهد یافت چرا که تا سال ٢٠١٨ اغلب مردم بریتانیا به کتاب الکترونیک روی خواهند آورد.»

برخی ناشران کتابهای الکترونیکی می‌گویند که این اتفاق به نفع نویسنده‌ها و ناشران است؛ چرا که خرید کتابهای الکترونیکی بصورت آنلاین، ٢۴ ساعته و در همه ایام تعطیل و غیر تعطیل امکان پذیر است. کافی است یک کارت اعتباری و یک کتابخوان الکترونیکی داشته باشید.

بازار کتاب‌های الکترونیکی در ایران به مدد انتشارات  فارسی زبانی که از سه سال قبل فعالیت خود را در کشورهای اروپایی آغاز کرده اند دچار تغییر و توسعه شده است. بسیاری از صاحبان اندیشه و اهالی مطالعه در ایران بر این باورند که بدلیل فراهم نبودن زیر ساخت‌های لازم در ایران ، نشر الکترونیک اقبال چندانی نخواهد یافت. نه شرایط ارائه‌ی خدمات اینترنتی چندان مناسب است، نه حقوق مولف و تولید کننده رسمی و قانونی رعایت می‌شود.

اما چند ناشر ایرانی در اروپا در سال‌های اخیر اقدام به راه اندازی انتشارات فارسی زبان کرده‌اند.  نشر اچ‌اند‌اس میدیا، نوگام و ناکجا از جمله‌ی این کمپانی‌های نشر کتاب هستند که یکی پس از دیگری وارد بازار نشر الکترونیک فارسی شدند.

به واسطه ی ممیزی و سانسور در بازار کتب چاپی در ایران نویسندگان بسیاری تصمیم گرفتند انتشار آثارشان را به انتشارات فارسی برون مرزی بسپارند. گرچه در داخل ایران همچنان ناشران و سرمایه گذاران بدلیل نبود قانون کپی رایت و ترس از دست دادن سرمایه چندان تمایلی به نشر الکترونیک ندارند. بعلاوه این نگرانی از سوی ناشران داخلی وجود دارد که در صورت ارائه‌ی نسخه الکترونیکی یک کتاب، ممکن است نسخه‌های چاپی از آن بفروش نرسد. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای همسایه، از جمله ترکیه  به همراه انتشار نسخه ی چاپی یک کتاب سی دی آن هم منتشر می‌شود. علاوه بر آن مزایا و خدماتی هم به خریداران داده می‌شود که به راحتی و با یک عضویت ساده در وب سایت قابل استفاده است.

در ترکیه D&R ،Dost و NT از جمله فروشگاه‌های معتبر کتاب هستند. در این فروشگاهها کلیه محصولات فرهنگی از جمله کتاب، سی دی و دی وی دی‌های مولتی مدیا، ابزارآلات موسیقی و غیره عرضه می‌شوند. پایگاههای اطلاع رسانی این مجموعه‌ها نشان دهنده‌ی آن است که خرید کتابهای الکترونیکی از همین طریق نیز امکان پذیر است. در گفت و گویم با سیلان که یکی از کاربران کتاب‌های الکترونیکی در ترکیه است از میزان استقبال دانشجویان و جوانان از کتابهای الکترونیک سوال کردم. او در مورد میزان استقبال از نشر الکترونیک می‌گوید: «وقت من و اغلب دوستانم برای خواندن کتاب کاغذی محدود است. کتاب الکترونیک همه جا همراه ما است و هر فرصتی که پیش بیاید می‌توانیم  مطالعه‌ کنیم. علاوه بر آن جست و جوی کتاب کاغذی خیلی زمان بر است در حالی که با یک وبگردی ساده می‌توانیم انبوهی از کتاب‌های الکترونیک منتشر شده به زبان‌های انگلیسی و ترکی  را پیدا کنیم.»

 یکی از مهمترین مسایل مربوط به نشر دیجیتال ، رعایت حق مالکیت مادی و معنوی ناشران، مولفان و مترجمان است. این از ملزومات فعالیت قانونی یک ناشر است. در کشورهایی که این قانون برقرار است مسلما امکان گسترش انتشارات الکترونیک هم وجود دارد. مدیر اتحاد چاپ و نشر در ترکیه منیر اوستون می‌گوید: «نشر  الکترونیک هیچ منافاتی با نشر کاغذی ندارد. اینها هر کدام مخاطبان خودشان را دارند. این مقوله نه تنها برای ناشران کتاب کاغذی ضرر ندارد بلکه به گونه ای در سود حاصل از فروش کتاب‌های الکترونیک هم سهیم می‌شویم چرا که یک ناشر الکترونیک نمی‌تواند یک کتاب قبلا منتشر شده را بدون اجازه ناشر اولیه بصورت الکترونیک منتشر کنند و باید با ناشر چاپی کتاب، قرارداد مالی امضا کنند. در همه‌ی قراردادها میان ناشران کتاب‌های کاغذی با ناشران الکترونیک حقوق مادی و معنوی انتشار کتاب بصورت دیجیتال بین ناشر اصلی کتاب، مولفان، مترجمان و ناشر دیجیتال تقسیم می‌شود.»

منیر اوستون در مورد آمار کتاب‌ الکترونیک در ترکیه می‌گوید: «در سال ٢٠١٢ میلادی حدود ١٣٠٠ عنوان کتاب بصورت الکترونیک منتشر شد که تقریبا دوبرابر سال ٢٠١١ است. در نمایشگاه کتاب لندن در سال ٢٠١٣، ترکیه به عنوان بازار هدف شرکت داشت و استقبال دانشجویان و جوانان از کتاب‌های الکترونیک سنجیده شده است.»

به گفته‌ی مقام ارشد اجرایی و مدیر کل کتابفروشی‌های اینترنتی در ترکیه سرانه‌ی مطالعه در ترکیه ۵۵ دقیقه و بطور تقریبی معادل با کشورهایی نظیر برزیل، روسیه، چین و هند اعلام شده است. به گفته‌ی او  در سال تقریبا ۴۵٠٠٠ عنوان کتاب در ترکیه منتشر می‌شود که از این تعداد حدود ٢٠٠٠ عنوان در حوزه ی فرهنگ و ادبیات است. او همچنین معتقد است که صنعت چاپ الکترونیک در ترکیه دوران طفولیت خود را طی می‌کند اما به سرعت در حال گسترش است. در حال حاضر چیزی حدود سه درصد از بازار نشر کتاب در این کشور به انتشارات الکترونیکی اختصاص دارد و فروش اینترنتی کتاب نیز سالانه بین ٣۵ تا ۴۵ درصد افزایش می‌یابد. این در حالی است که از ١٨٠٠ بنگاه نشر کتاب در این کشور تنها ۵٣ بنگاه فروش اینترنتی دارند و حدود ۶٠٠ عنوان کتاب بصورت اینترنتی قابل فروش اعلام شده است.

به نظر می‌رسد پیشرفت و فراگیر شدن نشر الکترونیک  نه تنها در مشورهای توسعه یافته، بلکه در کشورهای در حال گذار و توسعه نیز، می‌تواند تاثیر بسزایی در افزایش سرانه‌ی کتابخوانی داشته باشد و در نگاه کلان به اعتلای فرهنگی آن کشورها کمک رساند.

.