نگاهی به «افغانستان،‌ یک جنگ در خاطره‌ها»

afghanistan-war-forgotten

کاظم حمیدی رسا

.

در سال ۱۹۸۸ میلادی رابرت نکلسبرگ، روزنامه‌نگار و عکاس امریکایی با گروهی از جنگ‌جویان افغان از مرز پاکستان وارد افغانستان شد تا باگرفتن عکس‌های مستند، گواه رخ‌دادهای جنگ در افغانستان باشد. اکنون، مجموعه‌ا‌ی ارزشمند از عکس‌های نکلسبرگ در کتاب مصور «افغانستان یک جنگ در خاطره‌ها» گرد آمده است؛ سندِ معتبری که پرده از دست‌های آلوده در رویدادهای خونین افغانستان بر میدارد.

تاریخچه عکاسی مستند یا فوتوژورنالیسم

یکی از شیوه‌ها برای بازتاب رخ دادها، عکاسی مستند است، واقع‌گرایی در ثبت رویدادها بدون دستکاری سوژه شاید از مهم‌ترین ویژگی‌های عکاسی مستند باشد، همانگونه که واقعه‌نگاری می‌تواند سند تاریخی باشد، عکاسی مستند نیز می‌تواند گواه زنده و شاهد راست‌گوی وقایع باشد. کاربرد اصطلاح “عکاسی مستند” به سال‌ ۱۹۳۰ بر می‌گردد، زمانی که امریکا درگیر رکود شکننده‌ی اقتصادی بود و عکاسان با گرفتن عکس‌های مستند از وضعیت زندگی مردم، عمق درد و رنج ناشی از بحران اقتصادی امریکا را به تصویر کشیدند.

بعدها عکاسی مستند دامنه‌های وسیع‌تری یافت و عکاسان مستند ساز در دیگر کشورها فعالیت‌های شان را در مستند سازی وقایع و رخ دادها آغاز کردند و آموخته‌های شان را به تجربه گرفتند.

عکاسی مستند از شاخه‌های مهم عکاسی است و انگشت شمار عکاسانی را می‌توان یافت که وقایع جنگ و تحولات سیاسی اجتماعی افغانستان را بدون دست کاری ثبت کرده باشند.کسانی که در این امر مشارکت داشتند، از زاویه‌های متفاوت به این رویدادها پرداخته اند. کسانی که در صحنه نبردهای خونین حضور داشتند تا رویدادهای جنگ را بازتاب دهند به نحوی وابستگی ایدیولوژیکی یا اتنیکی با طرف‌های درگیر داشتند و این مساله مانع نگارش بی‌طرفانه واقعه می‌شد.

عکاسی مستند در افغانستان

ثبت رویدادهای بی‌طرفانه جنگ افغانستان پس از کشته شدن داودخان و تهاجم ارتش سرخ به این کشور، چگونگی تجهیز و تمویل جنگ جویان افغان در زیر چترحمایتی امریکا و عربستان سعودی، شکست شوروی، خونریزی داخلی بر سر تقسیم قدرت، ظهور طالبان، ادامه جنگ‌های شورشیان برای براندازی دولت افغانستان و سیزده سال نبرد نیروهای بین المللی علیه دهشت افکنی به رهبری امریکا در افغانستان از جهات مختلف برای واقعه نگاران مهم و حیاتی است، امری که اگر درست واکاوی و ارزیابی نشود می‌تواند زمینه کج فهمی‌ها و تحریف‌ها را فراهم سازد و ممکن است واقعیت‌ها و رخ‌داد در غبار تحریف وقایع نابود شود.

با اینکه در افغانستان امکان نگارش و ثبت بی طرفانه اسناد مربوط به جنگ همواره با تهدیدها و خطرهایی مواجه بوده و کمتر اتفاق افتاده است که این رویدادها به صورت واقعی ثبت شده باشد، این نگرانی اکنون نیز وجود دارد که اسناد مربوط به رویدادهای دست کم سه دهه اخیر افغانستان به صورت درست نگهداری طبقه بندی نشده و امکان دارد با گذشت زمان راویان رویدادها و حاملان این اسناد مهم جنگ دست نیافتنی شوند، از این جهت دولت افغانستان بویژه وزارت اطلاعات و فرهنگ می‌تواند نقش مهمی در گردآوری، ثبت و نگهداری این اسناد داشته باشد تا نسل‌های امروز و آینده بتوانند با مراجعه به این اسناد، خطی، تصویری و شنیداری، وقایع گذشته را آیینه عبرتی سازند برای آینده، وقایعی که از درس‌ها و پندهایش تا هنوز نیاموختیم.

رابرت نکلسبرگ عکاس و روزنامه نگار مشهور امریکایی، حاصل ۲۶ سال کار و فعالیت‌های روزنامه نگاری خود را در کتاب ” افغانستان یک جنگ در خاطره ها” گردآورده است. این عکاس و روزنامه نگار کارکشته و باتجربه ای است که لنز کمره اش در کنار میله‌های توپ و تفنگ در صحنه‌های نبرد حضور داشته و در گرماگرم جنگ،  رویدادها را به تصویر کشیده است.

او در این کتاب، پیامدهای تکاندهنده جنگ، فقر، ستم و خشونت را در افغانستان به تصویر می‌کشد. این کتاب حاوی عکس‌هایی از سال ۱۹۸۸ سرآغاز نبرد جنگ جویان افغان با نیروهای مسلح شوروی تا ۲۰۱۳ است. در یکی از روزهای سال ۱۹۸۸ رابرت نکلسبرگ با گروهی از مجاهدان افغان از مرز پاکستان داخل افغانستان شد و عکس‌های باور نکردنی از میدان‌های نبرد گرفت.

او با مجله تایمز به عنوان عکاس قرار دادی کار می‌کرد. محور اصلی سوژه‌های نکلسبرگ تغییرات سیاسی و فرهنگی در کشورهای در حال توسعه بود. مجموعه مستند عکس‌های او از رسانه‌های دیداری مانند تایم، نیویارک تایمز، نیوزویک، وال ستریت ژورنال، فایننشال تایمز، گاردین، پاریس مچ، شترن، سی ان ان، وان بی سی نشر شده است و او در نمایشگاه های چون موزیم هنری فلیدلفیا، مرکز عکاسی بین المللی و بنیاد امریکای نو به نمایش گذاشته شده است.

عکس‌های نکلسبرگ با مقالات و گزارش‌هایی از رویدادهای خونین افغانستان در مجله تایم و نیویارک تایمز منتشر شده است. کتاب ” افغانستان یک جنگ در خاطره ها” بیش از صد عکس رنگی، یادداشت‌ها و توضیحاتی از نکلسبرگ را همراه دارد.  در این کتاب مقدمه ارزشمندی از جان لی اندرسن، روزنامه نگار و همکار مجله نیویارکر آمده است. جانلی اندرسن از ۱۹۸۰ میلادی به این طرف گزارشگر رویدادها و کشمکش‌ها در سراسر جهان برای روزنامه نیویارکر بوده و در آواخر دهه هشتادمیلادی گزارش‌هایی از افغانستان تهیه کرده است.

او در این پیش‌گفتار رویدادهای افغانستان، سیاست‌های شوروی سابق و بحران داخلی امریکا، تاثیرات پیامدهای جنگ سرد را افغانستان توضیح میدهد. جان لی اندرسن به نقل از رابرت نکلسبرگ می‌نویسد که چگونه جنگ در افغانستان برای ایالات متحده امریکا به یک جنگ در خاطره‌ها تبدیل شد و اهمیتش را از دست داد اما فراموشی افغانستان و واگذاری جنگ جویان به حال خود، زمینه را برای شکل گیری جریان‌های تندرو اسلام‌گرا، فراهم ساخت و لاجرم پای امریکا را دو باره به افغانستان کشاند، طولانی‌ترین و پرهزینه ترین جنگ در تاریخ امریکا که دستآوردی ملموس نداشت و شورشیان را نتوانست از پا درآورد.

جنگی در خاطره‌ها

در این کتاب تصویری، مقالاتی چون «پایان جنگ سرد» از احمد نادر نادری، «یک سرزمین بدون قانون»، «جنگ سالاران، دسیسه گران- جاسوسان» از ستیوکال، «ظهور طالبان» از احمد رشید، «جنگ امریکا در افغانستان« از تم مکگرک و داستان «حجره« از مسعود خلیلی نیز گرد آمده است.

نکلسبرگ در پانوشت عکس‌های مستند از جلال الدین حقانی، در ماه می ۱۹۹۰ میلادی چشم دیدهایش را از کمپ‌های شورشیان در نزدیک مرز افغانستان این گونه می‌نگارد:

داینامک های سیاسی در جنوب آسیا بعد از خروج نیروی های اتحاد جماهیر شوروی تغییر کرد. در هندوستان، جنگجویان کشمیری آهسته آهسته به اسلحه دسترسی پیدا کردند. شایعاتی مبنی بر اینکه عدۀ از این جنگ‌جویان کشمیری در کمپ های آموزشی جلال الدین حقانی، جنگ سالاریکه مورد حمایت سازمان استخباراتی پاکستان، سعودی و اسامه بن لادن قرار داشت، آموزش دیده بودند.

پاکستان کشمیری هارا بعد از ختم برنامه های آموزشی شان به هندوستان قاچاقی می فرستاد. انتنی دیوس، رحیم الله یوسفزی و من در ماه می ۱۹۹۰ به کمپ های نزدیک مرز افغانستان در وزیرستان شمالی سفر کردیم. حقانی تائید کرد که کشمیری های در اینجا آموزش می‌بینند. البته او خود به صفی از کشمیری های اشاره کرد که تازه از آموزش برگشته بودند. در سفر دیگری که به محل داشتیم، با اتباع سعودی برخوردیم که جهت تفریح به پشاور و از پشاور به افغانستان آمده بودند تا چند روزی را صرف گلوله باری به پادگان نظامی در خوست کنند. ما همچنان با اسلام گرایان افراطی از افریقای شمالی، شرق میانه و حتی چین صحبت کردیم. همۀ شان می‌خواستند با حکومت نجیب مبارزه کنند و سپس جنگ را به کشورهای شان انتقال بدهند. عدۀ زیاد شان کشته شد ولی صد ها تن شان جان سالم بدر بردند.” ( افغانستان یک جنگ در خطره‌ها، ص ۲۴)

در کل این‌ها، تنها یک نمونه از ریزبینی و ظرافت کارهای نکلسبرگ در ثبت زنده رخ دادها در افغانستان و سیاست های پشت پرده کشورهای دخیل و سازمان های استخباراتی است.

یکی از عکس هایی را که نکلسبرگ در جریان جنگ گرفته، مجاهدی را نشان میدهد که موشک ” استنگر” ساخت ایلات متحده امریکا را بر شانه اش حمل می‌کند. سازمان جاسوسی امریکا، سی آی ای صدها موشک (استنگر) ضد هواپیما را به پیکارجویان افغان داد و این موشک‌ها در پیروزی مجاهدان نقش مهم داشت.به بیان نکلسبرگ، ناگهان مردانی که هنوز مفهوم هواپیما را نمی‌دانستند، مجهز با سلاحی شدند که فقط با یک ماشه، هواپیما را سقوط میدادند.

او می نویسد که پس از عقب نشینی ارتش سرخ، هر چیز ممکن به نظر می‌رسید. میزان اعتماد به نفس پیکارجویان افغان را می‌توان از این شعار فهمید که می‌گفتند: «اول کابل و بعد بخارا».  بخارا از شهرهای کهن و تاریخی آسیای مرکزی (پنجمین شهر بزرگ ازبکستان) است. مجاهدان افغان تصمیم گرفته بودند که پس از فتح کابل بخارا را از سلطه شوروی آزاد سازند!

به بیان کوتاه می‌توان گفت که نکلسبرگ مستند ساز امانت‌دار رویدادهای خونین افغانستان است، عکس‌ها و یادداشت‌های او در این کتاب می‌تواند مرجع معتبر برای پژوهشگران و واقعه‌نگاران ملی و بین‌المللی باشد. این کتاب هم اکنون به زبان‌های انگلیسی و فارسی در دسترس است، گرچه نسخه فارسی این کتاب نیاز به بازخوانی و ویرایش مجدد دارد.

.

* نسخه فارسی کتاب «افغانستان، یک جنگ در خاطره‌ها» را از اینجا می‌توانید دانلود کنید

دیدگاه خود را بنویسید